COROMINAS, Juan (Barcelona, 1905), Filólogo e lexicólogo. Foi professor de filoloxía românica da Universidade de Chicago a partir de 1946. Em 1953 nacionalizou-se norteamericano. A obra fundamental da sua vida foi o “Diccionario crítico-etimológico de la lengua castellana” (1954-1957, quatro volûmes, agora reeditádo e revisádo). Escrebeu também outros libros importântes: “Mots catalans d’origen aràbic” (Barcelona, 1936), unha traducçón da obra completa de Terencio ao catalán (1936-1959, quatro volûmes), “Estudios de etimología hispánica” (Mendoza, 1942), “L’estil i manera de M. J. de Galba i el de Joanot Martorell” (1953), “Introducció a l’estudi de la toponímia catalana i altres assaigs toponomàstics” (1962), unha excelente edicçón do “Libro de Buen Amor” (1967) e “Entre dos llenguatges” (1976, dous volûmes).
CORNO EMPLUMADO, El. Revista bilingüe mexicana, publicada em inglês e castelán e editada por Sergio Mondragón e Margaret Randall. Foi fundada em 1962 e pronto se deu a conhecer como unha das melhores revistas literárias da América hispâna. Entre os seus colaboradores, contou-se com escritores de primeira linha como Ernesto Cardenal, Efraín Huerta e outros.
CÓRDOVA, fray Matías de (Tapachula, 1768-1828). Poeta, professor e humanista guatemalteco. Aínda a sua prosa mais utilitária está marcada por unha preocupaçón polo estilo. O seu primeiro libro foi “Utilidad de que todos los indios y ladinos se vistan y calcen a la española, y medios de conseguirlo sin violencia, coaccíón ni mandato” (1798), à qual seguíu “Método de leer con utilidad los autores antiguos de elocuencia” (1801) e “Método fácil de enseñar a leer y a escribir” (1824-1825). Fíxo-se famoso com o poema épico de 417 endecasílabos “La tentativa del león y el éxito de su empresa” (1801), que tiene algo de fábula moral e que foi imitada por Antonio Machado y Núñez no seu poema “El león e el hombre”; por José Echegaray em “Consejos de un padre”; por Louis François Jauffret, “Le lion et l’homme”, e por León Tolstoi em “Intelligence”. A fábula mostra que o home é superior a todos os demais animais e que é mais forte a intelixência que a brutalidade.
CÓRDOBA SACEDO, Sebastián de (Úbeda, 1545?-1604?). Versificador que utilizou os metros italianos, seguindo ao Boscán e a Garcilaso de la Vega e voltou para o divino as suas obras, convertíndo-as em material adequado para a contrarreforma em Espanha. “Las obras de Boscán y Garcilaso trasladadas en materias cristianas” (Granada, 1575) foi um libro muito popular no seu tempo e até chegou a reimprimir-se. A sua importância resíde em que san Juan de la Cruz, encontrou nele motivo de inspiraçón, a pesar de que conhecía também, com seguridade os poemas orixinais de Boscán e Garcilaso. San Juan estudou no libro de Córdoba, tanto o metro como o contído e isto reflexou-se posteriormente na sua obra.
CÓRDOBA, fray Martín Alonso de (Córdoba, c. 1398-c. 1468). Escritor de obras didácticas e predicador agustino que andou muito perto de Juan II e de Enrique IV. Foi professor em Toulouse e Salamanca. A maioría dos seus escritos em latím e em castelán estám perdidos, mas outros encontram-se reunidos na BAE (vol. CLXXI, 1964). As suas obras mais importântes forom “De próspera y adversa fortuna”, dedicado a Álvaro de Luna e escrito probabelmente entre 1440 e 1453, editado como “Compendio de la fortuna” (Escorial, 1958); “Jardín de las nobles doncellas” (Valladolid, 1500), escrito seguramente antes de 1467, para a infanta Isabel de Castela e no qual defende o seu dereito ao trono; e o “Tratado de predestinaçión” (Salamanca, 1956). Outro dos seus libros editados pola BAE é “Libro del regimiento de los señores”, assím mesmo de carácter didáctico.
CÓRDOBA, Gonzalo Fernández de (m. 1515). Foi chamado “El Gran Capitán” polos seus intentos por recuperar Granada da mán dos mouros, feito que finalmente levou a cabo, acabando assím com oito séculos de “Reconquista”, em 1492. Depois ganhou Nápoles para a Coroa de Aragón. Gonzalo de Córdoba foi o último herói épico espanhol. O imperador Carlos V encargou a Hernando Pérez del Pulgar, unha vida em prosa do herói, “Vida del Gran Capitán” (Sevilla, 1527), que foi reimpresa baixo o título de “Hernán Pérez del Pulgar: bosquejo histórico” (Madrid, 1834). Unha aborrecida “Crónica chamada de las dos conquistas de Nápoles” (Zaragoza, 1559) que foi erróneamente atribuída a Pérez del Pulgar. José de Cañizares escrebeu sobre o herói algúns fragmentos em prosa. Jean-Pierre Claris de Florian é autor dunha novela romântica, “Gonzalve de Cordobe” (1791). O Gran Capitán foi também utilizado como suxeito poético: a primeira obra em verso inspiráda na sua vida pertence a Alonso Hernández, quem conheceu os acontecimentos que narra de primeira mán. É autor da “Historia partenopea” (Roma, 1516). Non obstânte , Hernández non é um grande poeta. Outros poemas com Gonzalo como protagonista aparecerom em 1651: a “Neapolisea” (Granada) de Francisco Teillo y Figueroa e “Nápoles recuperada por el rey don Alonso” (Zaragoza) de Francisco de Borja. A moda do poema épico estaba chegando ao seu fim: Borja e Trillo som bons exemplos disso.
CORDERO, Luis (Déleg, 1833-1912). Poeta, filósofo, lexicólogo e xurista equatoriano. Foi presidente do seu país em 1892. Publicou a suas epigramáticas “Poesías jocosas”, com algunha influênça de Victor Hugo, especialmente notábel nas suas “Poesías serias” (âmbas de 1895). Escrebeu em quechua e foi autor de um “diccionário español-quechua”.
CORDERO, Aurelia (Cuenca, 1874-1922). Poeta equatoriana. Caracterizada por ser unha escritora da angûstia e da solidón. A sua obra apareceu nunha selecçón entituláda “Aurelia Cordero de Romero León (1954).
CORCUERA, Arturo (Salaverry, 1935). Poeta peruano. Foi professor da Universidade de San Marcos em Lima e colaborador de “Cuadernos Trimestrales”, revista que dirixe Marco Antonio Corcuera. O seu estilo é directo, sinxélo e coloquial. Recebéu a influênça de Alejandro Romualdo. Publicou vários libros. Entre os títulos mais conhecídos figuram: “Cantoral” (1956), “Primavera triunfante”, “Recuerdo y presencia de Javier Heraud” (ambos de 1963) e “Territorio libre” (1969). Aparte do seu emotivo libro sobre Heraud, o melhor da sua obra está constituído polas fábulas em “Fábula del lobo feroz”. “La gran jugada ou crónica deportiva que trata de Teófilo Cubillas y el Alianza” (1974), onde toma o argumento de unha asociaçón futbolística com as suas personáxes e as suas implicaçóns.
CONVERSOS. Nome que se deu aos mouros e xudeus que forom obrigados a convertir-se ao catolicismo em Espanha, para non perder as suas possessóns ou poder permanecer nos seus lugares de orixem na Península. Termo que xeralmente. se usaba num sentido insultânte, pois é evidente que tal “converssón” foi muitas vezes puramente verbal. A fé católica foi estabelecída oficialmente na Espanha durante o reinado do visigodo Recaredo I (586-601), mas as converssóns non começarón até à época de Sisebuto (612-621). Os conversos non tivérom grande importância na vida espanhola até ao século XIII, quando Pablo Cristiano e Moishe ben Nahman mantivérom unha controvérsia em Barcelona. Durante o reinado de Juan II de Castela (1407-1454) os conversos, também chamados “marranos”, que tinham um grande poder económico, participarom na caída de Álvaro de Luna. Um dos mais grandes humanistas da sua época, foi o converso Alfonso de Santa María de Cartagena, filho do grande rabino de Burgos, que chegou a ser bispo de essa mesma cidade em 1435. As acusaçóns de seguir practicando a relixión mussulmana ou xudía abundabam. Isto, misturado com problemas de ordem económica e política, foi a causa das frequêntes massácres de cristáns novos: 1448, 1467 (Toledo), 1473 (Córdoba), 1481 (Sevilla). Os Reis Católicos reinstaurárom a Inquisiçón como meio eficaz para lutar contra os perígos que significabam os conversos: em 1481 o rico converso Diego Susán, acompanhado de outros, foi queimado publicamente em Tablada. A diáspora que os conversos iniciárom cara a Portugal e Granada, foi trabáda pola publicaçón do “perdón xeral” do seis de Febreiro de 1481. Mais de dous mil conversos forom reconciliádos. A época mais dura para os conversos, na sua relaçón com a Inquisiçón espanhola foi a de fray Juan de Torquemada, inquisidor xeral de 1483 a 1498. O processo de assimilaçón dos conversos seguíu o seu curso durante os séculos XVI e XVII. A partir dessa data foi perdendo importância. Por exemplo, Alonso de Zamora, professor de hebreo da Universidade de Alcalá, escrebeu um libro nessa fala, “Sefer hokman Elohim” (Libro da sabeduria de Deus), apoloxía do cristianismo dirixida aos xudeus. Este mesmo Zamora colaborou com o também converso Pablo Coronel na elaboraçón da Bíblia Políglota Complutense. Em quanto à literatura, os conversos contribuírom substâncialmente. Entre os autores conversos podemos citar a fray Luis de León, santa Teresa de Jesús, Mateo Alemán, as famílias Santa María e Cartagena, Fernando de la Torre, Juan de Baena, Francisco López de Villalobos e muitos outros.
CONTRERAS, Raúl (Cojutepeque, 1896). Poeta, autor teatral e diplomático salvadorenho que passou muitos anos em Espanha. É unha figura importânte no postmodernismo do seu país. Entre os seus libros destacan “Armonías íntimas” (1919), “Poesías escogidas” (Barcelona, 1922), “La princesa está triste: glosa escénica en tres actos de la “Sonatina” de Rubén Darío” (Madrid, 1925) e “Presencia de humo” (1959). A obra da poetisa “Lydia Nogales”, que apareceu no panorama da literatura centroamericana polos anos de 1946, foi atribuída a Contreras.
CONTRERAS, Jerónimo de (Aragón?, c. 1520 – c. 1585). Novelista. Chamou-se a sí mesmo “cronista de Su Majestad”, num dos prefácios que escrebeu. Xá non se-o recorda como autor do “Dechado de varios sujetos” (Zaragoza, 1572), senón polo seu “Selva de aventuras” (Barcelona, 1565), narraçón de amores frustrados na melhor tradiçón da novela bizantina.
CONTRERAS, Francisco (1877-1933). Poeta chileno, discípulo de Rubén Darío. Residíu em París desde 1905 até à sua morte. Foi colaborador de Le Mercure de France. Recebeu a influênça de Gautier, Baudelaire, Moréas e em particular a de Darío. Tem vários libros um tanto vacilantes: “Esmaltines” (1890), “Toison” (1906), “Romances de hoy” (1907), “Almas y panoramas” (1910), “La piedad sentimental” (1911), “Luna de la patria” (1913) e “La barillita de la virtud” (1919). Foi também crítico intelixente e assíduo leitor da literatura hispanoamericana. Dos seus trabalhos críticos podemos citar: “Les écrivains contemporains de l’Amerique espagnole” (París, 1920), “L’esprit de l’Amerique espagnole” (1931) e “Rubén Darío: su vida y su obra” (Barcelona, 1930; 2ª ed., Santiago de Chile, 1937).
CONTRERAS, Alonso de (Madrid, 1582-1641). Autor dunha autobiografía. Ó parecer, non recebeu unha educaçón esmerada. A instâncias de Lope de Vega escrebeu a “Vida del capitán Alonso de Contreras”, publicada por primeira vez em BRAH (1900). A primeira notícia que temos das múltiples aventuras vividas por Contreras, a oferta Lope de Vega na dedicatória a “El rey sin reino” (Parte XX, 1625). Contreras começou a escreber a sua história em 1630 e mais tarde adxuntou vários pasáxes. Ainda que o valor literário da obra é mais bem escaso, trata-se de unha história cheia de emoçón e muito absorvente. Depois de haber lutádo em Itália e em Flandes, Contreras foi pirata no Mediterrâneo. Tomou parte como tal no cerco de Hammamet em 1601 e colheu alí barcos turcos e bárbaros. Perdeu pronto a fortuna que ganhou como pirata e dirixíu-se a Grécia, onde lutou como mercenário às ordens dos Cabaleiros de Malta. Ao regresar a Espanha, foi acusado de ser um dos cabecilhas do complot dos mouriscos de Hornachuelos (Badajoz), mas foi libertado pouco depois. Viaxou a Flandes, Puerto Rico, Santo Domingo e Cuba, e os Cabaleiros de Malta o nomeárom gobernador da ilha de Pantellería. Contreras escrebeu também “Derrotero de Mediterráneo”, manuscripto que permanece inédito na Biblioteca Nacional de Madrid, nunha copia do primeiro terço do século XVII e que consiste em cento sete folhas em quarto.
CONTRARREFORMA. Foi um movimento destinado a contrarrestar a força da Reforma protestante da Igrexa. Especialmente intensa em Espanha, baixo o reinado de Felipe II, que foi quem a impulsou. A contrarreforma também pretendía eliminar da Igrexa todo excesso ou abuso e foi, neste sentido, unha autêntica “reforma” em sí mesma. Com o Concílio de Trento (1545 – 1563), iniciou-se unha modificaçón e unha renovaçón da Igrexa. Forom criádas novas Ordens relixiosas, entre elas os xesuitas, os escolápios e os capuchinos, mentras que outras forom reformadas, como as carmelitas (vexa-se Juan de La Cruz, e Teresa de Jesús). Os escritores ascéticos do século XVI, Luis de Granada, Alonso de Orozco, Pedro de Alcântara e outros, só podem ser comprehendidos cabalmente a través do clima criádo pola Contrarreforma. O movimento favoreceu agudas controversias tais como: “De auxiliis”, sobre o problema do “libre albedrío” e da “graça divina”, assim como também foi criáda unha nova teoloxía basada parcialmente na reacçón antiprotestante, como a exposta por Melchor Cano no seu “Tratado de la victoria de sí mismo”. No teatro, homes como Calderón, Tirso e outros muitos, tomam como tema asuntos debatidos na Contrarreforma, como em a “Devoción de la Cruz”, do primeiro, ou “El condenado por desconfiado”, do segundo. Depois e durante a Contrarreforma, o contído moral dos libros foi em aumento.