Co inicio do ano 1940, a policía devólvelle ao SERE a documentaçión, e a súa actividade reanúdase baixo a dirección dun Alejandro Viana que desborda ilusión. “Debemos asegurar a entrada nos campos de concentración dos nosos representantes para poder de viva voz, levar ao ánimo dos alí albergados o interese vivísimo que o SERE ten en atendelos, dentro das súas limitadas posibilidades, facer o censo profesional de todos, para poder xestionar a súa colocación en fábricas, talleres ou en traballos agrícolas, mellorar o seu estado sanitario e nunha palabra, darlles a calor de irmáns da que tan necesitados están.” Viana quere enfrontar tamén os problemas que afectan á organización de expedicións colectivas. “As dificultades que os embarques nos presentan son innumerábeis, maiores cada día. A emigración fíxose sempre con precipitación. En efecto, hai erros, moitos erros na nosa organización, máis pola actuación dos partidos políticos que a integran que pola organización mesma, porque aqueles, co desexo plausíbel de evacuar ao maior número posíbel de afiliados, empéñanse en que as listas para embarque non se pechen, como debería facerse, dez días antes da data de saída do vapor. Pero irase corrixindo e, como son un home tenaz, espero que a próxima expedición se fará, non só como desexan as autoridades francesas, senón como o desexamos cantos temos concepto da responsabilidade no cargo que desempeñamos.”
Tudo isso nos leva a pensar que talvez Perry Anderson tenha razón e que, no fundo, o impressionante ressurxir do pensamento de Gramsci na actualidade tenha unha vertente mais pessimista e desenganada do que se quer fazer crer. Talvez, na verdade, se deva ao facto de nos encontrarmos nunha situaçón na qual o movimento operário à escala internacional acumule xá mais de meio século de derrotas contínuas, de tal modo que unha vez decidida a favor dos poderosos a “guerra de movimentos”, xá non surxa outra possibilidade além de unha permanente “guerra de posiçóns” que, embora non possa ganhar, pode, polo menos resistir. Tomemos, por exemplo, um autor espanhol que, na actualidade, acreditamos que ainda estaria orgulhoso de se considerar “comunista”: o deputado Alberto Garzón. No seu libro “A Terceira República” (2014), non defende (como também nunca o defendeu o seu mestre Julio Anguita, que foi durante muito tempo secretário-xeral do Partido Comunista Espanhol) unha “comunidade proletária” ou unha “utopia de camaradas comunistas”, mas simplesmente unha república que encaixe verdadeiramente naquilo que se entendeu como tal na tradiçón republicana. Polo contrário, se Anguita ou Garzón se consideraram “comunistas” foi sem dúvida, porque consideram que a única maneira de defender unha autêntica ordem constitucional num Estado de direito é incompatíbel com a defesa do capitalismo. Non é por amor à radicalidade. O que acontece é que o capitalismo (segundo muitos autores marxinais, entre os quais se conta o autor deste libro) é radicalmente incompatíbel com aquilo a que chamamos Estado de direito. É certo que, em xeral, os filósofos do iluminismo non chegaram a este resultado, mas é claro que lhes faltaba um elemento para isso: ter lido Marx. Tinham reflectido muito sobre o que debia ser unha ordem constitucional, mas non tinham pensado suficientemente no que significaba encaixar tudo isso com o capitalismo. Isso faz com que, em muitos deles (por exemplo, em Locke ou no próprio Kant), o cinismo e a ambiguidade sexam difíceis de distinguir. Mas depois de “O Capital” de Marx é impossíbel defender ao mesmo tempo a condiçón cívica e o capitalismo, sem mobilizar grandes doses de mala-fé.
Dificilmente podíam ler estes versos os contemporâneos de Lucrecio, sem pensar nos crímes e confiscaçóns que fixérom a revoluçón proveitosa para os fortes: (cimentam / em sangre cidadán a sua fortuna, / e avarentos tesouros amontoam, maldade sobre maldade acumulando.) Mas, raras som nesta obra as pasáxes desta clásse: a mensáxe de Lucrecio non era a rexeneraçón nacional, senón a salvaçón pessoal. Ao adoptar esta actitude seguía a ensinança ortodoxa da sua escola. Non obstânte, quando Epicuro aconselhava aos seus seguidores evitar a luta política, non trataba de que o Estado acabára ou se deslizara para a anarquía. A teoría política epícurea implicaba sempre unha distinçón, entre o que é bom para o filósofo e o que é bom para a massa dos homes e, na práctica, a boa vida apenas sería possíbel sem a estabilidade da lei. Certamente había epicúreos em Roma, como C. Veleyo e L. Manlio Torcuato, que tratabam de conciliar as suas crênças com unha vida pública activa. Mas Lucrecio non era home de compromiso, e o seu reconhecimento no primeiro prólogo de que se chega a guerra, Memio tería que cumprir com o seu deber, sem dúvida no é tanto unha afirmaçón de princípio, como um reconhecimento do inevitábel. Por isto, só num sentido especial pode chamar-se a “De rerum natura” um “tratado para todos os tempos”. Non é um poema político e non há insistência na época contemporânea. Incluso a narraçón da evoluçón do Estado no libro resulta surprehendentemente teórica e difícil de quadrar, o que Lucrecio afirma sobre o tema, com o que os romanos pensabam sobre a sua própria história constitucional. É improbábel, por exemplo, que os ataques de Lucrecio à relixión, estiveram dirixidos aos ricos e poderosos, cuxa autoridade se apoiaba em parte na dignidade da costûme estabelecida. O último século da República ofertaba um rico campo para um escritor de dotes satíricas, e podería haber dito muito mais, se o desexára, sobre a exploraçón cínica da relixión com fins políticos. O seu poema sobre a natureza das cousas, non estaba dedicado ao home corrente, àqueles que manipulabam o culto estatal, para lograr os seus próprios fins.
A teoría descrípta neste capítulo, é verificábel. Nos exemplos anteriores, temos insistído em que as “amplitudes de probabilidade relativa” para “universos radicalmente diferentes”, como por exemplo os que tenhem um número diferente de “dimensóns externas”, non importam. Non obstânte, as amplitudes de probabilidade relativa para “universos vecinhos” (é dizer, parecidos) sim importam. A “condiçón de ausência de bordes”, implica que a amplitude de probabilidade é máxima para as “histórias” em que o universo comeza com unha forma completamente lisa, e redúce-se para os universos que som mais irregulares. Isto significa que o “universo primitivo” debería haber sido quase liso, salvo diminutas irregularidades. Tal como temos advertido, podemos observar esas irregularidades, como pequenas variaçóns nas microondas que nos chegam de direcçóns diferentes do firmamento. Comprobou-se que concordam exactamente com as esixências xerais da “teoría inflacionária”; non obstânte, necesitaremos mediçóns mais precisas para poder distinguir completamente a “teoría descendente” das outras teorías, e assim confirmá-la ou refutá-la. É de esperar que tais mediçóns sexam levadas a cabo por satélites num futuro próximo. Há séculos, a xente acreditaba que a Terra era única e estaba situada no centro do universo. Actualmente sabemos que na nossa galáxia há centenas de miles de milhóns de estrelas, e que há centos de miles de milhóns de galáxias, um grande porcentáxe das quais contenhem sistemas planetários. Os resultados descríptos neste capítulo, indicam também que o nosso universo é um dos muitos, e que as suas leis aparentes non están determinadas de forma única. Isto debe resultar decepcionante para os que esperabam que unha “teoría última”, unha “teoría de tudo”, predíga a natureza da “física quotidiana”. Non podemos predecir características discretas como o número de “dimensóns externas do espaço”, ou o “espaço interno”, que determina as magnitudes físicas que observamos, como por exemplo a massa e a carga do electrón e de outras partículas elementais, senón que utilizamos esses números para seleccionar as “histórias” que contribuiem para a “suma de Feynman”.
EUGENIO DE TOLEDO, San (c. 600-657). Visigodo que chegou a ser bispo de Toledo (646-657) e o mais importante poeta latino da sua época. Baixo o reinado de Chindasvinto (642-653) editou os trabalhos de Dracontio. Os seus poemas forom editados por F. Vollmer em “Monumenta germaniae historica: Auctores antiquissimi” (Berlím, 1905, vol. XIV). Os poemas som tán sinxélos que quase chegam a ser inxénuos, mas as suas âmplas leituras mostram-se nos rasgos de poetas como Virgilio, Ovidio, Horacio e Petronio que aparecem na sua obra, o mesmo que os ecos de poetas cristáns antígos. Alguns dos seus temas som as penalidades da velhíce, a brevidade da vida, a paz, o amor e as aves. O seu estilo pode ser observado neste fragmento no qual paródia os autores clássicos num poema sobre as delícias do estío: “Musca nunc saevit piceaque blatta / et culex mordax olidusque cimax / suetus et nocte vigilare pulex / corpora pungit” (De incommodis aestivi temporis, carmen 101).
Esta copa chama-se “grand bouquet”, e está desenhada para os vinhos seguintes:
—Bianchi affinati in Barrique
—Chablis Gran Cru (France)
—Chianti Classico D. O. C. G.
—Claret (Australia)
—Dolcetto d’Alba D. O. C. Superiore
—Gattinara D. O. C. G.
—Inferno della Valtellina
—Lagrein Scuro Alto Adige D. O. C. Riserva
—Montrachet Premier Cru Bourgogne branco (France)
—Morellino di Scansano D. O. C. Riserva
—Nobile di Montepulciano D. O. C. G.
—Redoma Douro (Portugalo)
—Torgiano Rosso
.
$CoMmEntô
Dirk Niepoort é um entusiasta do vinho e ademais alberga unhas adegas e alguns dos melhores terrenos do mundo, com os quais experimentar, como as esquistosas ladeiras distribuídas em terraças da rexíon de Cima Corgo, no Douro português. Para os seus excelentes vinhos de mesa Niepoort prefére os vinhedos mais frescos, orientados para Norte. O “Batuta” foi elaborádo por primeira vez em 1999 e estadisticamente assemelha-se enormemente a um Burdeos de primeiro nível. Passa entre trinta e quarenta e cinco dias com os seus bagos, para alcançar taninos non xá maiores, mas melhores. O vinho é selvaxem e intenso, mas ao mesmo tempo refinádo, capaz de unha grande persistência e delicadeza. Probabelmente a melhor colheita até hoxe sexa a de 2004. Non resulta tán selváxem como pode ser um “Redoma”, mas é um vinho potente e elegante, intenso e refinado. Agradábel nariz, plena e fresca, notas doces de chocolate negro e especiarias xunto com a espessa fruta. Paladar concentrado, com fruta doce e rica, mas debaixo dela a estructura é enorme. O seu estilo oferta grande potencial para o envelhecimento.
“Super-home” e “Home-lixo”: o nihilismo. Em resumo, concluímos que o assunto do “estructuralismo” non foi mais do que unha tentativa de reconstruir um problema bem antigo da história da filosofia: o assunto do “eîdos” ou da “morphé”, que nunca deixou de reaparecer desde Platón e Aristóteles. O que chama à atençón é que, no século XX, a resistência a pensar o problema colocou-se, fundamentalmente, em nome do ser humano, em nome do “humanismo”. Foi em defesa do “home” que se iniciou unha verdadeira cruzada contra o “estructuralismo”. Era como se, de facto, o século XX estivesse prestes a descobrir que a verdadeira caverna platónica somos nós próprios. O assunto do suposto anti-humanismo de Althusser transformou-se num verdadeiro campo de batalha nos anos setenta. Escreverom-se centenas (ou melhor, milhares) de libros sobre o tema, nunha acesa polémica que muitas vezes era incomprehenssíbel ou estaba cheia de mal-entendidos. Conta-se, inclusive, que os discípulos de Sartre e de Althusser se encontraram um día à saída de unha aula para debater-se a “óstias”, sobre a questón do humanismo e do anti-humanismo (recorde-se que o grande filósofo francês Jean-Paul Sartre tinha publicado xá a sua famosíssima conferência “O Existencialismo é um Humanismo”). No entanto, como vamos ver, a questón estava muito mal colocada. Non era Althusser que era anti-humanista, mas o capitalismo de que ele se ocupaba. Non era o estructuralismo, mas o próprio século XX que tinha sido aterradoramente anti-humanista. É preciso começar por observar que o século XX non manteve, na verdade, muito boas relaçóns com o home. Nietzsche morreu, simbólicamente, em 1900, depois de anunciar um “super-home”, isto é, unha superaçón do meramente humano. Para dizer a verdade Nietzsche non tinha ilusóns: antes do “super-home”, anunciou a chegada inevitábel do “último home”, a chegada do que, sem dúvida algunha “somos nós”, os seres humanos da actualidade. Dizia Nietzsche: “Ai, chega o tempo do “último home”, do home mais desprezíbel, aquele que non dará à luz estrela nenhuma.
Nesta ocasión refuxiou-se em París e trabalhou nos talheres da empresa Renault. Pouca é a correspondência mantída neste segundo exílio. Nas tarxetas que envía (seguramente com a intençón de que foram lídas por extranhos) afirma “viver só, ailhado de todo o mundo e trabalhar de mecânico”. As fotografías da época, desmentem as suas palabras, pois nelas aparece rodeado de muitos amigos. As suas actividades durante este período som desconhecidas. Manteve unha estreita correspondência com Tejerina, secretário do grupo anarquista leonés. Alejandro Gilabert, num folheto que narra a vida de Durruti, escrebe que “Os colegas o informabam assiduamente sobre a situaçón política e social do país”, sendo a missón principal mantêlo ao corrente “dos progressos do movimento anarquista no país”, assím como notificar os acordos aos que tinham chegado os grupos, nunha Conferência Nacional, de incorporar-se a unha militância activa na Confederación Nacional del Trabajo”. Adxunta que “esta determinaçón dos grupos obedecía, sobre tudo, a que a polícia e o Governo estabam pondo em pé unha organizaçón de pistoleiros para assassinar os militantes sindicalistas”. Durruti, continua Gilabert, conheceu também, graças aos seus amigos, os detalhes do “grande Congreso celebrado em Madrid pola CNT em Dezembro de 1919, no qual estabam representados perto de um milhón de trabalhadores, e da determinaçón do Congreso de adherir-se à terceira Internacional, nombrando-se como delegado ao segundo Congreso da I. C. em Moscovo (1920) a Ángel Pestaña”. Gilabert xunta no seu esboço biográfico, que forom todas estas entusiastas notícias as que estimularom a Buenaventura para incorporar-se de novo ó país na Primavera de 1920. A notícia da victória dos rusos sobre o zarismo em 1917 influíu, como se sabe, poderosamente em nós, incrementando a combatividade na gréve de Agosto. Esta influênça pode ser valorada tendo em conta a posiçón da CNT, fortemente influída polos anarquistas. Da chamada Revoluçón Russa, os anarquistas pensárom que era unha autêntica “dictadura do proletariádo” que destruíu o poder da burguesía e da aristocracía zarista. Buenaventura non escapou a essa influênça, e é muito possíbel que a sua decisón de incorporar-se fora o resultado da efervescência que se vivía na Europa da postguerra. Muitos xovens como Durruti, sentírom-se atraídos polos acontecimentos da Russia, até ó ponto de quedar marcados polos métodos e por unha certa impronta bolchevique. O que diferenciába a estes xovens dos bolcheviques era a maneira de entender a revoluçón, para a qual considerabam albergar unha vía própria, dentro das condiçóns históricas em que se estaba xestando. Com o tempo reprochou-se aos bolcheviques a pretensón de impor a sua doutrina e non ter em conta as condiçóns da Península. Em xeral, pode afirmar-se, que todas estas ideias e emoçóns, eram enormemente confusas naquela época.
ETCHEBERRI DE SARA, Joanes (Sara, País Vasco françês, 1668-1749). Gramático vasco e ensaista. Depois de graduar-se em medicina, trabalhou em vários poboádos das províncias vascas, mas a obra da sua vida, foi a divulgaçón do vasco como fala de instrucçón nas áreas que o utilizabam como fala materna. “Laurdiri gomendiozco carta, edo guthuna” (Bayona, 1728) é unha epístola na qual pide axuda administractiva e económica do “Biltzar” (assambleia provincial) da rexión de Labourd, de onde era orixinário, para publicar um diccionário de latim, françês, castelán e vascuence. Esta axuda foi recusada, mas pudo preparar unha gramática latina em vasco, “Eskuarazko hatsapenak latin ikhasteko”, conhecida como “Rudimentos”. A sua melhor obra é “Eskuararen hatsapenak”; nela fai unha defesa do vascuence como fala literária, que debe ser utilizada igual que outras. A tese foi impopular quando foi anunciáda, mas posteriormente foi adoptáda por erudítos vascos como bandeira. O ensaio propôn seguir a Piarres de Axular como modelo literário e está em sí mesmo modelado no estilo de Axular. J. de Urquijo editou as “Obras vascongadas del doctor labortano Joannes d’Etcheberri” (París, 1907).
Todas as tentativas se baldaram: non habia barco, non habia tempo, non había maré. Acabei por suspeitar de que também xá non habia rio. O caudal está assoreado em numerosos pontos. Dos quarenta quilómetros de navegabilidade, que as notícias xeográficas indicam, xá só resta pouco mais que a zona do estuário, entre a foz e Portuzelo. Tenho portanto de me contentar com a inexcusábel “volta do Lima”: percorre-se a marxem norte por Portuzelo, Serreleis, Lanheses, Ponte de Lima e aí, conforme as horas do dia que ainda restarem, ou continuo, sempre no vale do Lima mas agora na marxem esquerda, até à Ponte da Barca, ou baixo outra vez para Viana. A estrada abriu-nos o acesso às paisaxens mais fê-lo à custa de muito desperdício. O limite para que se tende é este: unha fita de asfalto pardo e tabuletas de vez em quando a lembrar que a um quilómetro e meio fica isto, a dous quilómetros fica aquilo. Pequenos lugares, voltas de caminhos poéticos e sombrios, pelourinhos, mirantes, outeiros, belas casas, fontes, trechos verdes da beira-rio, tudo isso se perde. A beleza feraz da Ribeira Lima continua a estar lá, mas nós vemo-la cada vez menos. Quando passo por aqui vêm-me sempre à lembrança os passeios do tempo de rapaz, com meu irmán António e o Germano Neves. Andávamos a pé tantos dias quantos fossem precisos. Somávamos assim muitas dezenas, passasse a centena dos quilómetros, mas ficava tudo visto. Agora ficamos a saber que o lugar é bonito e serve para voltar lá quando houber tempo. Mesmo assim, “por esse rio acima”, como diz a cançón do Fausto, há muitas cousas para ver. Os cômoros están agora, na Primavera serôdia, floridos de hortenses e de grandes corimbos que formam cachos de flor.
$CoMmEntô
Em Santa Marta de Portuzelo, nome que o folclore celebrizou, ha na xente um sentimento festivo, como se hoxe todos se sentissem a fazer anos. É recente aquele cruzeiro de pedra, mas fica bem no lugar e non soa a anacronismo. Passa-se a Serreleis, entre quintais de xente anafada e um grande muro de solar que o olhar non transpón. E, durante quilómetros, os muros de alvenaria de granito som a afirmaçón de que isto é terra com dono, terra preciosa que está polo preço da prata. Num ou noutro leirón mais xunto ao rio, o verde frugal da couve alterna com o esplendor das hortas, tudo emoldurado polas latadas de vinha em que até a sombra é de verdura. Unha tabuleta recorda que um pequeno desvio leva a San Cláudio de Nogueira, unha igrexinha que alí se encontra desde o ano 568, e que está ligada com os esforços de San Martinho de Dume para evanxelizar e domesticar os Suevos. O visitante pergunta sempre se aquelas pedras ainda som as primitivas; é como querer saber se estes ossos que cargamos ainda som os mesmos com que nascemos. Os primitivos ermitérios eram pequenos abrigos de barro e de colmo, que com o tempo foram, exactamente como nós, crescendo e robustecendo. Hoube muitas obras, e nesta bela igrexinha românica ainda existe, num cunhal de capela-mor, a data de unha das reconstruçóns: 1183, tempo de D. Afonso Henriques, xá ván feitos oitocentos anos. Mais adiante fica Lanheses, terra antiga recoberta de vestidos novos, sinal de que está viva. Xá perto de Ponte de Lima ficam sempre os olhos presos no Solar de Bertiandos, que é, com toda a razón, tído como unha das obras-primas da arquitectura tradicional portuguesa.
O sacerdote é um autêntico niilista e, como tal, prefere “querer o nada a non querer”. Neste ponto, Nietzsche destaca que a “vontade de nada” própria dos cristáns é, afinal de contas, unha vontade. O ideal ascéptico é unha manifestaçón sofisticada e paradoxal da vontade de poder: o asceta afirma-se na vida através da negaçón da vida. Nietzsche recusa totalmente a visón da vida como um vale de lágrimas que serve de base ao asceptismo cristán. Por motivo idêntico, recusa também o pessimismo do seu mestre de xuventude, Schopenhauer, e a ascese de tipo budista que, xuntamente com a arte, propunha como remédio para a angústia existencial. Outro punto contra o asceptismo cristán é o seu extremismo: “A Igrexa combate as paixóns extirpando-as (…): a sua terapia consiste em castrar”. Para Nietzsche, a castraçón é unha soluçón própria dos fracos, de quem é incapaz de dar forma aos seus desexos e, por isso, necessita de mutilá-los. O ideal de vida nietzschiano consiste, tal como o do sacerdote, em ser dono de si próprio; mas tal tarefa implica assumir as múltiplas forças que atravessam o nosso corpo, non negá-las.
No início do século, a agricultura ocupava unha superfície de perto de oito milhóns de quilómetros quadrados em todo o mundo. Nessa altura, a agricultura era practicada há perto de dez mil anos. A maioria das grandes florestas da Europa tinham sído derrubadas há muito tempo, e nos Estados Unidos grande parte das florestas e pradarias também tinham desaparecido. No final do século, a superfície agricola era superior aos quinze milhóns de quilómetros quadrados, ou sexa, em apenas dez décadas esta superfície aumentou tanto como nos dez milénios anteriores. A expansón implicou o abate de grandes extensóns da Amazónia e das florestas tropicais da Indonésia, àreas no topo da lista dos “pontos críticos” de biodiversidade. Non se sabe quantas espécies se perderom durante este processo; é provábel que muitas se tenham eclipsado mesmo antes de terem sído identificadas. Entre os animais que se sabe que desaparecerom encontra-se o tigre-de-java, agora extinto, e a ararinha-azul, agora extinta na natureza. O consumo de combustíveis fósseis non teve início no século XX -os chineses xá queimavam carbón na idade do Bronze- mas para todos os efeitos, foi nessa altura que surxíu o problema das alteraçóns climáticas. Em 1900, as emissóns acumuladas de dióxido de carbono totalizavam perto de quarenta e cinco mil milhóns de toneladas. Em 2000, este valor cifrava-se em mil gigatoneladas e, desde entón, aumentou -pasmem-se- para 1700 xigatoneladas. Unha das grandes questóns -talvez a grande questón- do nosso tempo consiste em saber qual será a percentaxem da flora e da fauna do mundo que conseguirá sobreviver num planeta em rápido aquecimento.
ETCHEBERRI, Joanes (Ciboure, c. 1590-c. 1670). Poeta vasco que se graduou em teoloxía e escrebeu dous libros devocionais: “Manual devotionezcoa” (Burdeos, 1627; 2ª ed., 1669), cuxa primeira parte contém a doutrina que todo cristán debe conhecer e a segunda parte alberga diferentes oraçóns, e “Eliçara erabiltceco liburua” (1636), também em verso. “Noelac” (1630?) é unha colecçón de poemas sobre a vida e a paixón de Cristo e libro de horas, cánticos e himnos na honra de diferentes santos, entre os quais os vascos Ignacio de Loyola e Francisco Xavier. Etcheberri é um versificador fluído, orixinal nas imáxes poéticas e muito atinado nos seus vilhancicos.
Quando Lise Meitner fuxíu da Alemanha, estaba a efectuar, xuntamente com Otto Hahn e Fritz Strassmann, experiências com urânio. Concretamente, estabam a bombardeá-lo com neutróns, Tentabam reproduzir as experiências que Enrico Fermi tinha feito e que, segundo este, levavam à criaçón de novos elementos transurânicos. Unha vez a salvo em Estocolmo, Meitner recebeu unha carta de Hahn, datada de 19 de Dezembro de 1938, em que a informaba dos últimos resultados: entre os resíduos do urânio irradiádo, tinham encontrado unha substância que inicialmente tomarom por rádio, mas que, sem dúvida, era bário radioactivo. O peso atómico do urânio é de 238 e o do bário 137. A conclusón de que efectivamente se tinha produzído unha cissón do urânio era inevitábel. Lise Meitner foi visitar o seu sobrinho, o também físico Otto Frisch, que se encontrava de férias de Natal na Suécia. Mostrou-lhe a carta de Hahn e forom passear pola neve. Este passeio é um episódio mítico da física do século XX. Pararom xunto de um tronco, Meitner tirou um lápis e pedáços de papel e começou a fazer cálculos. Os cálculos mostrarom que a fissón non só era possíbel como, de acordo com a fómula de Einstein (E = mc2), libertába-se nela unha quantidade enorme de enerxía. Dias mais tarde, Frisch reuniu-se com Niels Bohr e contou-lhe os resultados do cálculo que ele e a sua tía tinham efectuado. Bohr comprehendeu imediatamente a transcendência da descoberta. Nesse mesmo mês de Xaneiro, Bohr embarcou para os Estados Unidos e levou consigo a notícia da fissón nuclear. A partir daí, iniciou-se a corrida polo control da enerxía nuclear. Anos mais tarde, acaba a guerra, Lise Meitner viaxou para os Estados Unidos a convite de diversas universidades e centros de investigaçón. A imprensa sensacionalista inventou a história de que tinha fuxído da Alemanha com o segredo de como se fabricaba a bomba atómica e que tinha passado esta informaçón para os Aliádos. Inclusivamente em Hollywood oferecerom-lhe a possibilidade de um filme sobre o suposto episódio, oferta que Meitner declinou de forma muito suxestiva: antes de dar a sua autorizaçón para tal filme, respondeu: “prefería passear nua pola Broadway.”
Em suma, um tirano intelixente ou perseverante pode causar mais danos à sociedade, do que um desaxeitado e preguiçoso. Portanto, a intelixência é apenas boa nos homes que som benevolentes. Como avaliar esta teoría moral? Que tipo de problemas oferta?Hume xulgava que um bom argumento a favor desta teoria era que, na vida normal, a ideia de que o mérito pessoal consiste inteiramente na posse de qualidades mentais úteis ou imediatamente agradáveis para alguém ou para outrem, mantem-se de forma incondicional; e que “quando algum panegírico ou algunha sátira, quando aplaudimos ou censuramos unha conducta ou acçón humana, nunca se recorre a qualquer outra consideraçón de louvor ou censura.” A verdade é que parece difícil fazer qualquer obxecçón às suas palabras. Se perguntarmos a unha pessoa porque faz exercício físico poderá responder que é porque gosta, porque lhe dá prazer. Isto é, porque lhe é imediatamente agradábel. Xá temos a resposta que procurávamos. Ou pode responder que pratica exercício porque quer manter a sua saúde. Se lhe perguntamos, entón, porque desexa manter-se saudábel, o mais certo é que nos responda que se trata de um estado imediatamente agradábel, enquanto a doença é dolorosa. Nesta segunda resposta, a xustificaçón do exercício é a de que se trata de algo útil com um fim, que, por sua vez, é imediatamente agradábel. Concluímos, entón, que a procura do útil e do imediatamente agradábel está sempre presente nas nossas vidas.