Alfonso X el Sabio sucedeu no trono de Castella ao seu pai Fernando III em 1252, e reinou até 1284. É um lugar comúm falar da sua diversa eficacia como gobernante e como home de letras. Solalinde recorda a inexactitude do xuíço do padre Mariana, segundo o qual o rei Alfonso tinha fracassado repetidamente nas suas empressas políticas, por esquecer a terra e preocupar-se demasiado com as estrelas. Porque o rei Sabio non descuidou de todo as cousas da terra; talvez, polo contrario, intervem em mais assuntos do que tivésse sido menester. O qual resulta innegábel é que o seu temperamento de home de letras, moderado e meditador (indeciso e presto a rectificar, qual corresponde a um espírito científico) avinha-se mal com a expedictiva resoluçón necessária para actuar com êxito frente aos homes e ós problemas do seu tempo. Non deu as espaldas à actividade própria de um gobernante; mas, evidentemente, só se encontraba no seu verdadeiro elemento diante dos libros e na companhia dos sabios, dos colaboradores, e dos poetas e artistas da sua câmara. Sendo infante, tinha Alfonso intervído activamente ao lado do seu pai, em cuxo nome conquistou o reino de Murcia. Ao princípio do seu próprio reinado reconquistou algunhas praças perdidas e logo tomou despois Cádiz, Cartagena e Niebla. Mas logo fracassou sucessivamente nunha série de empressas: disputou sem êxito a rexión do Algarve ao rei de Portugal; pretendeu conquistar Navarra proseguindo a velha política de Castella, mas teve que desistir do seu propósito; tratou de recuperar o ducado de Gasconha, que os ingleses tinham dado como dote à esposa de Alfonso VIII, e acabou por aceitar um tratado pouco feliz. A sua maior empressa política, o proxecto de coroar-se imperador de Alemanha ao extinxir-se alí a casa dos Suabia, de quem era herdeiro pola sua nái, empressa que lhe custou grandes esforzos e enormes sumas de dinheiro, sem que ao fim conseguira o seu propósito, a pesar de que chegou a ser elexido imperador. Finalmente, a sua falta de autoridade e as indecissóns dos seus varios testamentos, desatarom a rebelión do seu filho Sancho IV, e quando morreu, em plena guerra civil, non lhe odedecía mais que a cidade de Sevilha, na qual se encontraba sitiado. Frente a estes fracassos políticos, o seu papel, em câmbio, na história das letras foi excepcional.
De 1656, ano da excomunhón, até 1661, ano em que começa a correspondência conservada, há um período obscuro na vida de Espinosa sobre o qual non temos informaçóns certas. Parece que continuou a viver na cidade ou nos seus arredores, e que ainda frequentaba a casa de Van den Enden. Nalgúm momento desta fase, estudou filosofia na Universidade de Leiden. Durante estes anos obscuros, esteve em contacto directo com um grupo de amigos que tinham os mesmos interesses filosóficos e que, anos mais tarde, quando Espinosa se estabeleceu lonxe de Amsterdám, manteriam com ele a valiosa correspondência que hoxe conservamos os médicos Lodewijk Meyer e Johan Bouwmeester, os comerciantes Jarig Jelles e Pieter Balling, o loxista Simon Joosten de Vries, o libre-pensador Adriaen Koerbagh e o editor Jan Rieuwertsz, que publicou controversos tratados de política e de relixión, entre os quais os de Espinosa. Este sólido e fiel grupo de amigos, que se manteve ao longo dos anos apesar da distância, desmente a percepçón xeneralizada de que Espinosa foi um home solitário e sem relaçóns. É evidente que dedicava muito tempo à reflexón, mas manteve um diálogo constânte com estes amigos e com pessoas menos íntimas que lhe escrebiam de diferentes partes da Europa. Datam desta época algunhas notícias confusas e non confirmadas sobre o filósofo. Unha delas diz-nos que se apaixonou por unha filha de Van den Enden, a qual teria escolhido outro pretendente mais endinheirado (esta é a única referência conservada sobre as relaçóns sentimentais de Espinosa). Pouco antes de 1660, Espinosa começou a escreber o “Tratado da Reforma do Entendimento” (Tractatus de intellectus emendatione), a sua primeira obra conservada. É um estudo sobre a natureza e as modalidades do conhecimento, unha procura do método para chegar às ideias claras e diferentes, necessárias para obter concepçóns correctas sobre as cousas. Non chegou a concluir o tratado e, em 1661-1662, reuniu o seu conteúdo moutra obra, o “Breve Tratado de Deus, do Home e do seu Bem-estar” (Tractatus brevis de Deo et homine eiusque felicitate), normalmente conhecido como “Breve Tratado”, que contém embora em esboço, muitas das ideias que depois exporá na “Ética”: sobre Deus, o conhecimento, o ser humano, a liberdade e o modo de alcançar a felicidade. O pensamento espinosista xá está definido e configurado; daqui para a frente só será necessário aperfeiçoá-lo e poli-lo, como se se tratasse de unha lente.
O obxectivo do SERE e de Viana é trasladar a América uns 20.000 refuxiados até o mes de xullo, con saídas semanais. A organización dos fretes para as expedicións colectivas é especialmente complexa. Ademais da contrataçión coas compañías navieiras, Viana debe enviar ás delegacións do SERE a documentación visada polo país de destino dos refuxiados internados en campos de concentración que foron seleccionados para o embarque. Os delegados teñen que presentalas perante o prefecto do Departamento para obter o visa de saída de Francia e os billetes de ferrocarril de balde para viaxar até o porto. Alí deben chegar os refuxiados vintecatro horas antes de levantar áncora. Ao mesmo tempo, o SERE entrégalle a cada evacuado un equipo de roupa exterior e outro interior. Esa entrega faise a través da Commission Internationale d’Aide aux Enfants Refugies d’Espagne, organizada no grupo relixioso e filantrópico American Friend Service Committe, tamén coñecido como Comité Británico ou os cuáqueros. Sacar os refuxiados dos campos de concentración para embarcalos nas expediçións colectivas tampouco é tarefa doada. Os censos non son completos, xa que o traslado de internos entre campos é inevitábel e en ocasións saen por outros motivos. Viana non quere que ninguén perda a oportunidade de refacer a súa vida por causa da burocracia. ”É fundamental que ningún dos comprendidos no embarque deixe de saír do campo por falta de dilixência que poida ser atribuida ao SERE. Como cada día trasladan os nosos emigrados dun a outro campo e pode suceder que, durante a preparación dos seus documentos, os dalgúns campos sexan trasladados a outros situados dentro dese mesmo departamento, é interesante e necesario vixiar que cando algún que figura na folla de filiación como residente no campo X non apareza, se lle faga chamar nos outros campos para poder situalo. Do contrario, moitos destes coitados poden perder a ocasión de emigrar.” En abril e nos primeiros días de maio organízanse algunhas pequenas espedicións para varios centos de exiliados. A do Sinaía, con case 1.700 refuxiados, é a primeira expedición colectiva de importancia que se dirixe cara a México a finais dese mes, O SERE asume unha cuarta parte do seu custo, e o resto é sufragado polo National Joint Committee for Spanish Relief, que preside a duquesa de Atholl, Katharine Stewart-Murray. Esta organizaçón de axuda británica tamén aboaba a metade das pasaxes individuais de refuxiados a países como Paraguai ou Nicaragua en barcos de liñas regulares. Alejandro Viana acode persoalmente ao embarque do Sinaía para verificar as listaxes e supervisar o acceso ao buque. Moi de preto ségueno os servizos de informaçión franquista, funcionarios diplomáticos e axentes secretos que se presentan no peirao realizando seguimentos. O cónsul franquista informa con detalle á embaixada española. ”Notouse en Sète unha grande afluencia de personaxes rojos com magníficos automóbiles de matrícula española, e ás oito, en tren, chegaban os 1.860 refuxiados que embarcarom. Vimos atracados ao seu costado varios camións dos dedicados ao servizo dos campos de concentración franceses e que pertenceron aos Servicios de Aeronáutica de Barcelona. Na mañá de hoxe chegou un destrutor francés que amarrou preto do “Sinaía”. Durante toda a mañá houbo gran movemento de embarque. Ás once, e escoltado polo destrutor, fíxose á mar. Foi imposíbel pola premura de tempo coñecer a relaçón nominal dos refuxiados nin impedir a saída do buque antes de efectuar un rexistro.
Independentemente dos paralelismos que se possam delinear entre a “consciência moral kantiana” e a formulada por Rousseau, este último recalca as duas pulsóns primitivas do home a piedade e o instinto de conservaçón, isto é, a repugnância natural a ver sofrer os outros e o interesse polo nosso próprio bem-estar, de modo que “todas as regras do direito natural parecem derivar non da razón, mas do concurso e da combinaçón que o nosso espírito está na disposiçón de fazer de ambos os princípios, sem que sexa necessário fazer entrar em xogo a sociabilidade”. Ao introduzir a sociedade no contexto anterior, o instinto de consercaçón devém amor-próprio e cada qual se xulga o centro do mundo. O papel da piedade resulta entón aínda mais capital. ”É a piedade que, em lugar desta sublime máxima da xustiça racional: ”Faz aos outros o que queres que te façam a ti”, inspira a todos os homes, esta outra máxima de bondade natural que, embora menos perfeita, talvez sexa mais útil que a precedente: ”Procura o teu bem com o menor mal para os outros que for possíbel”, dita Rousseau no seu discurso sobre a desigualdade. A piedade é unha condiçón de possibilidade para viver em sociedade, ao permitir a razón argumentar contra si própria. Sem empatia, a coesón social desvanece-se e, por isso, é tán oportuno reler Rousseau nos nossos dias, quando a referida empatia brilha pola sua ausência, eclipsada por unha feroz competitividade individualista. Assim, Kant e Rousseau referem-se a cousas muito diversas quando abordam a consciência, pese embora que a sua funçón poderia ter um certo ar de família. Com efeito, a consciência rousseauniana nada tem a ver com o imperativo categórico de Kant, enquanto imperativo de um desinteresse absolucto, que esixiria renunciar a todas as paixóns, ao passo que em Rousseau, bem polo contrário, é a paixón pola xustiça que debe cultivar-se cuidadosamente, porque só esta paixón pode opor-se às paixóns sociais do amor-próprio. ”Se concebemos o home como um ser cuxo sentimento ou paixón dominante é o amor-próprio, a consciência opôm-se entón às paixóns; mas Rousseau inverte os valores, porque vê no amor de si um sentimento bom que, bem desenvolvido, desperta unha consciência respeitadora do amor de si de cada home, isto é, do seu dereito natural à igualdade e à liberdade, tanto no plano físico como moral”, assinala Martin-Haag no seu libro “Rousseau ou a Consciência Moral do Iluminismo” (Rousseau ou la Conscience Sociale des Lumières). Esta consciência procuraria satisfazer o nosso interesse particular mediante a realizaçón do interesse comum. O chamativo é que, apesar de tanto Kant como Rousseau invocarem a consciência moral como pedra de toque para definir o eticamente correcto, o primeiro recorre para isso à razón como instância suprema, enquanto o segundo remete para o sentimento.
Servem os Menhires como enlace entre os monumentos megalíticos que podemos chamar naturais e os que som obra dos homes. Polo seu aspecto exterior e a sua simplicidade, venhem a ser como os bloques erráticos, unha pedra bruta; pola sua colocaçón e destino um verdadeiro monumento; em ambos conceitos um eterno mistério. Sexa qual for o obxecto polo qual os levantarom, xá se tomem por estelas funerárias, xá como símbolo relixioso; xá sexam ídolos, xá um obelisco conmemorativo ou tudo isto à vez e sucesivamente, resulta impossíbel negar-lhe a índole monumental que os distingue. Falam deles os antigos documentos das nossas igrexas e correm unidos às primitivas crênças, à recordaçón, tradiçóns e vida exterior do pobo galego. Depois de limitar o campo sagrado, fixar os límites territoriais da tribu e ser testemunha das assambleias nacionais, como pedra terminal e em tal conceito ser santificado polo campesino, que em algúns lugares lhe tributa todavía ofrendas e espera da sua virtude a saúde desexáda. Este dobro carácter de monumento civil e de fetiche em que se unem e alíam, para o home do campo, todas as condiçóns protectoras do agro e da família, que aínda non se perdeu entre nós. Vive o seu recordo nas superstiçóns populares, como na representaçón senssíbel. Sobram as indicaçóns respeito à sua existência no nosso país, e faltam mais do debido as “pedras fitas”, que, ao parecer, tanto abundarom noutros tempos. Non os encontramos nem tán característicos como os de Bretanha, nem da altura para ter a importância daqueles. Tal vez por mais gratos ao pobo, caírom com maior razón ante o peso dos anatemas da igrexa. Mas, pensamos se a infindade de “cruceiros” (vera-cruces) que desde há tanto tempo povoam os caminhos e lugares da Galiza, non reemprazarom à sua hora os velhos menhires, ante os quais seguirom, durante tanto tempo, rendendo culto a multidóm que poboa os campos daquel país ao qual historiadores e poetas chamarom com verdade suma a pequena Galia. Que aquí foi, sem dúvida algunha, onde com maior ânimo que em outras partes se levou a cabo o que Gregorio II aconselhaba ao monxe Agustín que evanxelizaba na Inglaterra, quando lhe escrebía, que santificasse pola nova lei todos os lugares consagrados ao culto ancestral.
A humanidade non representa um desenvolvimento para algunha cousa melhor, mais forte ou mais elevada, como hoxe se pensa. O “progresso” non passa de unha idéia moderna, isto é, de unha ideia falsa. No seu valor, o europeu de hoxe está bastante abaixo do europeu da renascença. Desemvolver-se non significa em absolucto necessariamente elevar-se, realçar-se, fortalecer-se. N’outro sentido, existe um êxito continuo de casos isolados em lugares diferêntes da terra, e em meio das mais diversas civilizaçóns, com as quais se representa efectivamente um “typo superior”, algunha cousa que, em relaçón à humanidade enteira, constituie unha espécie de “super-homem”. Tais acasos de grande êxito fôram sempre possíbeis, e selo-hán talvez em todos os tempos. E até raças inteiras, tribus e pobos podem, em circunstâncias particulares, representar semelhante “homem de sorte”. Ante os meus olhos apresentou-se um espectáculo doloroso e terrorífico: corri a cortina da “corrupçón” dos homes. Esta palabra na minha boca está ao menos ao abrigo de unha suspeita, a de conter unha acusaçón moral do home. Digo-o (quixéra sublinhá-lo unha vez mais) desprovido de “moraline”: e isto até ao ponto de que eu noto precisamente mais esta corrupçón nos lugares onde, até aos nossos dias, se aspiraba mais conscienciosamente à “virtude”, à “divindade”. Entendo a corrupçón, como decerto se adivinhou, no sentido de “décadence”. Pretendo eu que todos os valores que servem hoxe à humanidade para compendiar os seus mais elevados desexos, som valores de “décadence”. Chamo corrompido, quer sexa um animal quer sexa unha espécie, ou um indivíduo quando perde os seus instintos, quando escolhe e prefére aquilo que lhe é perxudicial. Unha história dos “mais elevados sentimentos,” dos “ídeais da humanidade” (e é possíbel que me sexa preciso contá-la) daría aproximadamente a explicaçón da causa pola qual o home se atopa tán corrompido. A própria vida é para mim o instinto do crescimento, da duraçón, da acumulaçón de forças, de potência; onde falta a vontade de poder, existe dexeneraçón. E eu pretendo que esta vontade falta em todos os valores superiores da humanidade (que gobernam sob os nomes mais sagrados), valores de dexeneraçón, valores “nihilistas”.
Quem queira que tenha disfrutado dum cacho de uvas moscatel, reconhecerá sem dificuldade um vinho de moscatel, o sabor é único e inconfundíbel. Com uvas negras, roxas e outras brancas, os vinhos que produze som portânto muito variábeis e ván desde os brancos espumântes até aos vinhos xenerosos, ricos e densos. Pode ser a mais antiga de todas as videiras, antepassada das outras formas de “Vitis vinifera”. Tudo isto é indemostrábel, mas, sabemos que xá se cultivaba moscatel (ou algo parecido) na Grécia antiga e que unha das variedades descríptas polo escritor latino Plinio, era moscatel. Na actualidade continua cultivando-se em Grécia, Crimea e Marselha, entre outros muitos lugares. Aínda que a família das moscateles, conta com mais de duzentas representantes, a moscatel branca de vagos pequenos está considerada como a melhor. Esta variedade aprecía os climas muito calurosos, onde se fabrica um vinho doce natural, e está bem representada em Itália e Espanha, assim como noutros países mediterrâneos.
LUGARES ONDE SE PODE ENCONTRAR
Moscatel muito velho, “Toneles” é um dos mais grandes vinhos do mundo, unha xóia escassíssima, que impôn a sua classe e a sua potência entre todos os catadores de primeiríssima fila, que o probam, xá sexa como colofón de unha cata dos mais selectos pagos, da Côte d’Or, dos mais prestixiosos Châteaux bordeleses, ou das melhores colheitas de Vintage Ports. As escalas deste vinho están compostas por unhas dozenas de toneles que venhem a desembocar nunha só bota final, que culmina a “Solera”. A sua idade média non se pode estabelecer com exactitude, mas polas suas características organolépticas e também pola história da “solera”, podería superar os setenta e cinco anos. De ela som extraídos os aproximadamente oitenta litros de vinho que cada ano som embotelhados. Os vinhos som doces e viscosos, com elevada densidade e escaso contído em água (a metade ou mais da sua composiçón é azúcar), non empapam a madeira das botas. Isto fai que, à diferênça dos vinhos secos submetidos a criânça oxidativa, a perda de etanol por evaporaçón sexa superior à pérda de água por ósmose através das duelas das tinalhas, assím que o seu gráu alcohólico vai disminuíndo paulatinamente ao longo do tempo, até chegar finalmente a um ponto de equilibrio. Pode consumir-se até dentro de cem anos.
.
Gutiérrez de la Vega é unha bodega familiar situada em Marina Alta, dentro da denominaçón de orixem Alicante, onde Felipe, a sua mulher Pilar e os seus três filhos trabalham em duas casas antigas do poboado de Parcent. Os seus vinhos procedem de um total de 15 hectáreas de videiras dispersas entre poboados cercanos. Felipe dedicou-se à elaboraçón do vinho desde 1973, mas non o comercializou até 1984. Hoxe ofertam quatorze vinhos, algúns com nomes evocadores como: William Blake, María Callas, Donizetti, James Joyce, Viña Ulises, Rojo y Negro, Furtiva Lágrima e Casta Diva. Gutiérrez de la Vega, modernizou exquisitamente a tradiçón hispana dos moscateis doces. O Casta Diva Colheita mel de 2002, rebautizado Reserva Real, é obxecto de coleccionismo por haber sído servído no casamento dos Príncipes das Astúrias. De atractiva côr dourada, oferta essências de mel, cítricos, espécias e figos. Muito doce de paladar, rico e aveludado, com final longo, poderoso e seductor. Um vinho feito para a felicidade!
.
A península Ibérica reúne unha boa representaçón de vinhos fortificados, como o Porto, o Xeréz e o Madeira, sem esquecer o Moscatel de Setúbal. José Maria da Fonseca, productor importânte, com unha adega de mais de duzentos anos de antiguidade. O moscatel de Setúbal é elaborado de forma muito similar aos “vins doux naturels” do Sul da França: é fortificado o mosto de moscatel parcialmente fermentado com alcohol neutro de alta graduaçón, com o obxecto de matar a levadura e preservar um alto nível de azúcar natural da uva. Estes vinhos acostumam ter pouca acidez, polo que a maior parte dos moscateis de Setúbal som “blends”, com um reetiquetado como “Setúbal”. Non obstânte, aínda quedam algúns moscateis puros, onde están os melhores vinhos de Fonseca, tal é o Moscatel Roxo de vinte anos. De viva côr âmbar média, com tôns verdes de envelhecimento, nariz encantadora de passas com caramelo e trazas de mondaduras tostadas. Paladar doce, mas com a frescura que lhe dá a sua equilibrada acidez. Um vinho para disfrutar como aperitivo ou acompanhar sobremessas.
.
Telmo Rodríguez é o vitivinicultor mais famoso da Espanha. Trabalhou na adega familiar de Remelluri, na Rioja, até que decidíu elaborar o seu próprio vinho, fundando a Companhia de Vinos Telmo Rodríguez em 1994. Ao buscar de modo inexorábel zonas e vinhos esquecidos, interesado em preservar tradiçóns e em salvar velhos estilos e rexións. Unha vez ouvíu falar Hugh Johnson acerca de um vinho máxico doce de Málaga, e non puido sacá-lo da cabeza. Foi até lá, e falou com todo o mundo. Recorreu os poucos vinhedos malaguenos que ficabam, seleccionou os melhores e experimentou. Finalmente, com a colheita de 1998, nasceu o primeiro Molino Real Mountain Wine. As uvas moscatel, cultivadas nas empinadas ladeiras de pizarra de Cómpeta, em Málaga, secadas ao sol para concentrar o azúcar. Depois de vinte meses em barricas de carbalho novo françés, o vinho está replécto de notas florais, fruta e espécias exóticas. De unha belíssima côr dourada, e muito fino e elegante de aroma, alberga notas lácticas e balsâmicas. Ao degustá-lo em boca é denso mas de corpo médio, com dulzura bem compensada pola acidez final.
.
No seu libro “Wine: A life Uncorked”, Hugh Johnson cita unhas velhas garrafas de “vinho de montaña” da bodega do duque de Wellington que comprou num leilón. O bodegueiro Telmo Rodríguez e o seu importador norteamericano Jorge Ordóñez, decidirom resuscitar este estilo especial de vinho malagueno. Axudado por Pepe Ávila, de Bodegas Almijara, explorarom as colinas de pizarra de Málaga e comprárom videiras de moscatel de raízes profundas e resistêntes às sequías. Ordóñez nomeou enólogo ao austríaco Alois Kracher (falecído em 2007). Na primeira vendíma de 2004, fabricarom cinco vinhos numerados: Nº 1 Selección Especial, elaborado com uvas muito maduras recolhidas nas próprias videiras. Nº 2 Victoria, com uvas desecadas nunha câmara de clima controlado. Nº 3 Old Vines, macera as melhores destas uvas desecadas com a pulpa e com um crianza de um ano. Nº 4 é Essencia. O vinho Nº 3, é dotado de muito corpo e intensamente rico, que possee unha grande acidez, incríbel dozúra e maravilhosos sabores de avelán, marmelada, café e damáscos. Se acaso puidéra, bébao por puro fedonismo, depois de comer, como se fosse unha sobremessa.
Carlos VIII impôs unha derrota vergonhosa a Florença, no seu caminho para Nápoles, e fê-lo unicamente com a ameaça das armas. Na sequência da dolorosa constataçón da fragilidade da sua pátria, corroborada no contacto posterior com várias cortes europeias, nasce unha convicçón patriótica em Machiavelli, que o acompanhará ao longo de toda a vida: só unha Itália unida será respeitada polas grandes potências internacionais. A exortaçón das páxinas finais de “O Príncipe” é precisamente esta: pede a outro príncipe Medici, ao filho do infortunado, que lidére um exército capaz de congregar os principados italianos sob unha mesma coroa, como tinham feito os Reis Católicos em Espanha. Na sequência desta revolta popular contra os Medici, arranca o primeiro interlúdio republicano. Foi restabelecido o poder do Grande Conselho, a instituiçón mais plural e democrática, e som escolhidos novos responsáveis para o governo da cidade. Produz-se entón unha dessas reacçóns que se imaxinam melhor se pensarmos num pêndulo. Neste caso, o instigador da reviravolta ideolóxica foi o carismático Girolamo Savonarola, um dominicano de tán ríxida moral e apocalípticos ideais que se propôs acabar com os anteriores excessos mundanos dos príncipes banqueiros. Depois de Florença ter passado por um dos momentos de maior esplendor artístico e cultural com o Magnífico, Savonarola tornou-se um vehemente defensor da austeridade e um exaltado profeta do cristianismo fundamentalista. Destacou-se pola sua capacidade de pregar às massas com inflamados sermóns do mais fanático fervor relixioso. Tais mensaxens de condenaçón e perdiçón espalharam-se como um rastilho de pólvora, non só entre os seus fiéis (os piagnoni, ou “choramingas”), como entre os restantes cidadáns florentinos. Os seus discursos inflamados deram asas às paixóns mais retrógradas, cuxo ponto alto foi a fogueira das vaidades que o prior dominicano ateou simbolicamente. Contudo, o radicalismo de Savonarola conduziu-o a enfrentar o papa, a quem criticaba abertamente por ser dissolucto e dado ós luxos. Esta situaçón levou a que o relixioso florentino, primeiro fosse excomungado e, depois, ficasse prohibido de pregar. O conflicto com o sumo pontífice agravou-se a tal ponto que o frade perdeu o favor da cidade e terminou os seus dias devorado polo fogo aniquilador dos grandes…
CASTRO, Rosalía de (Santiago de Compostela, 1837-1885). Poeta e româncista que escrebeu em Galego e em castelán. Aos quince anos descubríu que era filha ilexítima da sua nái, dona Teresa de Castro e dum sacerdote. Aos deçanove anos, deixou a Galiza natal e publicou em Madrid o seu primeiro libro, “La flor” (1857), no qual a forma poética do eneasílabo xá prefigura a renovaçón métrica de Rubén Darío, por exemplo em “La rosa del camposanto” escrito em 1851. Em 1858 casou com o crítico de arte e historiador galego Manuel Martínez Murguía. Com o resultado de seis filhos e unha vida familiar tranquila, mas, em certo sentido tédiosa com frequência. Nos seus poemas recorda com nostalxía um amor de xuventude perdido -que talvéz puido ser Aurelio Aguirre, o herói do seu românce “Flavio” (1861). Em 1863 publicou “A mi madre en castellano” e “Cantares gallegos”, este último reeditado em 1963. No qual notámos as influênças das baladas de Trueba e Ruiz Aguilera. Muitas das suas coplas tinham um sabor tán autêntico que hoxe som cantadas como cançóns tradicionais, aínda que Rosalía as escrebeu para ser publicadas neste libro. Esperanza, a heroína de “La hija del mar” (Vigo, 1859), unha marxinal filha de pais desconhecidos que acaba suicidândose no mar, parece unha personáxe em parte autobiográfica. Outros críticos identificarom o seu marido com a personáxe do senhor de la Albuérniga em “El caballero de las botas azules” (Lugo, 1867), mas, talvés foram meras suposiçóns românticas. O seu libro de poemas em Galego “Follas novas” (1880) será a sua obra mêstra na fala materna, mas o libro seguinte, “En las orillas del Sar” (1884), é o seu equivalente em castelán. Rosalía morreu e foi chorada polo pobo galego. ”Sus Obras completas” (1909-1911, 4 volûmes), forom reeditadas em 1944 (Madrid) num só volûme.
Nascida no calor do sonho expansionista do imperador macedónio Alexandre Magno (que deu nome à cidade no século IV a. C.), a Biblioteca de Alexandria aspirou a ser um compêndio exaustivo do saber de todas as épocas e culturas sobre a terra. Embora os números sexam discutíveis, poderia ter albergado 700.000 volûmes por volta do século I a. C., o seu momento máximo de esplendor. Foi a partir de entón que começarom as desgraças. No 47 a. C., o xeneral romano Xúlio César foi encurralado nunha zona próxima, durante os distúrbios a causa da sucessón ao trono exípcio, e unha porçón substâncial de volûmes arderom no combate. Se bem que as perdas tenham sído parcialmente repostas, a decadência do Exípto trouxo a precaridade à instituiçón, que se foi agravando com as ocupaçóns e os ataques sofridos pola cidade no século III por parte da tropa romana, implacábeis quando eram chamados para conservar os seus territórios. O golpe de misericórdia, no entanto, foi desferido polas relixións. A biblioteca do Serapeu, concebida para albergar unha selecçón dos tesouros literários de Alexandria, foi devastada em 391 por fiéis fanáticos do patriarca cristán Teófilo, exaltados após a proclamaçón do cristianismo como culto oficial do Império. Xá no século VII, durante a expanssón árabe sobre terras de Bizâncio, o califa Omar tería mandado destruir por completo os restos da biblioteca (agora mais povoada de tratados cristáns). A um xeneral culto que non se via com forças para dar tal ordem, o califa ditou unha sentença que se tornou célebre pola sua infâmia: “Se esses libros están de acordo com o Corán, non temos necessidade deles, e se contrários ao Corán, debem ser destruídos”.
À minha vez, mas com toda a tranquilidade, tomei o comboio unha linda manhán e começou a correr por aqueles campos admirábeis. Os viaxeiros americanos xá conhecemos a França, París e unha que outra grande cidade do litoral. A vida da campinha é-nos completamente desconhecida. É um dos inconvenientes do ferrocarril, cuxa rapidez e comodidade destruíu para sempre o carácter pintoresco das travesías. O meu pai viaxou por todo o Meiodia da França e a Itália enteira nunha pequena calesa, proveendo-se de cabalos nas postas. Só dessa maneira se conhece intimamente um país que se percorre, podem-se estudar as costûmes e encontrar curiosidades a cada passo. Mas, entre os extremos, o romanticismo non pode chegar nunca a preferir unha mula a um “express”. Um dos meus tíos, o coronel don Antonio Cané, depois da morte do xeneral Lavalle, em Jujuy, acompanhou o corpo do xeneral até à fronteira da Bolivia, xunto com os Ramos Mexía, Madero, Frías, etc… Quedou enfermo num dos poboádos fronteirizos, e quando os seus companheiros se dispersárom, uns para tomar serviço no exército boliviano, outros na direcçón de Chile ou Montevideo, el tomou unha mula e dirixíu-se a Brasil, que atravesou de Oeste a Este, chegando a Rio de Xaneiro, depois de seis ou oito meses, tendo percorrido non menos de seiscentas léguas. Mais tarde, o seu cunhado don Florencio Varela, o interrogaba sem parar, deplorando que a educaçón e os gostos do viaxeiro non lhe tivéram permitido anotar as suas impressóns. Cané tinha realizado este incríbel viáxe, detêndo-se em todos os lugares em que encontraba boa acolhida… e boas mozas. Passado o capricho, voltaba a montar na sua mula, e assím, de etapa em etapa, foi parar às costas do Atlântico. Admiro, mas prefíro os raíles de Orleáns, sobre os quais voámos neste momento, desenvolvêndose a âmbos lados do caminho os campos luminosos da Turena, admirabelmente cultivados e revelando, à sua simples vista o segredo da prosperidade extraordinária da França. Os canais de irrigaçón, caprichosos e alegres como arroios naturais, sucédem-se sem interrupçón. De pronto, caímos num val profundo, que serpentea entre duas elevadas colinas cobertas de bosques: por entre árbores, aparece na altura um castelo feudal, de toscas pedras escuras, cuxa vetustez característica contrasta com a brancura do humilde “hameau” que dorme à sombra, as perspectivas mudam constantemente, e os nomes que chegam ao ouvido, Angulema, Blois, Amboise, Chatellerault, Poitiers, etc…, fán reviver os quadros soberbos da velha história da França…
Entretanto, da Côrte, anunciam-lhe a retirada da sua pensón caso non regressasse a Hanôver para continuar com o seu trabalho como historiador. Nesse momento, Leibniz podia permitir-se essa renúncia económica, mas há dous acontecimentos que o obrigam a voltar: a morte, em Xunho de 1714, da sua protectora e amiga, a duquesa Sofia (um duro golpe do qual lhe custou recompor-se), e a coroaçón do príncipe eleitor Jorge Luís como rei de Inglaterra em Agosto. Regressará a Hanôver a 14 de Septembro desse mesmo ano, non sem antes deixar como presente aos príncipes vienenses duas das suas mais significativas obras metafísicas: A “Monadoloxia” e os “Princípios da Natureza e da Graça”. Leibniz oferece-se para acompanhar o novo rei a Inglaterra, mas Jorge Luís rexeita a proposta, ao mesmo tempo que o impede de regressar a Viena e o insta a terminar o seu trabalho como historiador. Leibniz propôn-se a tarefa de escreber os seus “Annalen der Welfischen Geschichte”, que tinham derivado cada vez mais nunha história do Império Alemán na Idade Média; trinta anos de documentos compilados que consegue pôr no papel até 1005. Isto implica um trabalho entédiante que, a par da gota e dos múltiplos achaques, non lhe permite sistematizar as suas ideias filosóficas e científicas para a posteridade, tal como relata ao matemático e físico veneziano Pietro Antonio Michelòtti, nunha carta de 17 de Septembro de 1715: ”Esforço-me por terminar a minha obra histórica, enquanto as forças me acompanhem, para que o trabalho realizado non se perca (…). Dedico a este trabalho todo o tempo que os meus deberes quotidianos e as preocupaçóns com a minha saúde me deixam libre, e vexo-me obrigado a relegar todas as reflexóns matemáticas, filosóficas e xurídicas, para as quais me sinto mais inclinado”.
Ennio non só foi um grande dramaturgo e o mais âmbicioso dos poetas épicos romanos. Também extendeu o âmbito da poesía romana a unha série de composiçóns no “genus humile” (o xénero humilde), basadas algunhas em modelos gregos e outras orixinais. O poeta tinha nestas unha parte importânte, a vezes como criador el mesmo e continuadamente como árbitro, editor e comentarista. O propósito de Ennio era às vezes instruir, outras divertir e mais frequentemente fazer âmbas cousas. Desde o princípio, “dizer a verdade com unha sorrisa” e “misturar o útil ao agradábel” forom características do que cinquenta anos mais tarde emerxéu em Lucilio como um importânte xénero especialmente romano, a sátira. Vexamos o conteúdo e o tôn destas obras menores. A “Sota” de Ennio era unha versón latina de um poema obsceno de Sotades, um alexandrino do século III a. C. Estaba escrito no tipo de tetrámetro xónico, chamado assím por Sotades, um ritmo que trataba de evocar o estilo de baile luxurioso de “cinaedi” e adecuá-lo ao tratamento da comédia: ”aquél, ferído polas costas, cai boca arriba sobre as nalgas…” Este foi um experimento linguístico e métrico de Ennio. Incluso os escasos fragmentos que quedam mostram que admitía a linguáxe vulgar e temas cuidadosamente evitados na “palliata”. Ennio usaba palabras também dialectais. A “Hedyphagetica” também era experimental. Temos alguns fragmentos do seu modelo, a “Gastronomia” de Arquéstrato de Gela, suficientes para mostrar que non se trataba simplemente de unha traduçón, senón de unha adaptaçón como a de outras obras teatrais de Plauto ou Ennio. Um anhadido ao catálogo de Arquéstrato, de suculentos pratos, implica que o poema non foi escripto até depois da visita de Ennio a Ambracia (189/8 a. C.). Em quanto a “Sota”, Ennio conservou o metro do orixinal, o hexámetro dactílico, apropriado para temas marciais e didácticos: ”Compra em Sorrento, o esturión, o peixe glauco em Cumas; ¿como esquecer o escaro, cerebro de Xúpiter quase? Este o poderás encontrar de grande tamanho e sabor na patria de Néstor…”
A ordem social também está submetida à ideia da razón e, consequentemente, nessa ordem também impera unha rigorosa necessidade, o que implica que nada do que aconteceu na história das sociedades sexa continxente, caprichoso ou inxusto. Velho problema teolóxico, sem dúvida, em relaçón ao qual deixo o leitor tomar o seu partido: as queixas de um Baudelaire (“Este punxente pranto que atravessa os tempos, fenecendo à beira da vossa Eternidade”) ou de um Machado (“Senhor, xá me arrancaste o que eu mais queria…”) seriam apenas manifestaçóns -certamente inevitábeis!- de unha “consciência infeliz”, infeliz simplesmente por falta de conceito; unha consciência que, como veremos, non teria acedido à autêntica significaçón do cristianismo. Questón importante: o devir tanto da natureza como das sociedades tem unha finalidade, que non é mais do que o advento de unha consciência que compreende a necessidade, que compreende no essencial o porquê de cada cousa, e que sente nela a sua exaustiva “razón de ser”. A concepçón desse saber traduz-se nunha fórmula importantíssima que constitui o postulado fundamental do hegelianismo: ”tudo o que é real é racional; tudo o que é racional é real”. Non há ser possíbel do qual a razón non dé conta, e non há ideia da razón que non tenha realidade. Obviamente, isto quer dizer que as fantasmagorias non son ideias da razón, embora se a razón as tolera é por necessidade, o que implica que até o erro e o extravio têm a sua razón de ser.
À dona da casa onde se celebraba a malheira do cereal, eram pedidas as mexúas, que simbolizaba unha sorte de botín gastronómico que era reclamado por todos os vecinhos colaboradores ó finalizar o trabalho, em lugares da zona ourensá de Viana do Bolo.
INGREDIENTES:
Rebandas de pantrigo
Ovo
Leite
Azeite ou manteiga de vaca
Mel, azucre ou canela e um pouco de anís
RECEITA:
Comézase por cortar o pantrigo (que era máis esponxoso, aínda que máis escaso e só empregado en ocasións especiais) en rebandas dun tamaño que se adaptará á tixola na que se van facer, aínda que o ideal é que a codia rodee completamente a miga. Seguidamente, nun prato fondo mestúrase abundante ovo batido con leite para empapar as talladas convenientemente. Así, caladas de arriba a abaixo, van logo á tixola, onde se friten en abundante manteiga de vaca – melhor que aceite – ata que simplemente se douren, sen torrarse. Vanse sacando e salferindo con azucre ou canela, ou ben untándose de mel pola parte que permanece cara a arriba na fonte na que se van colocando. Están moi boas quentes, e tamén frías, aínda que mesmo así pódense mollar en leite fervido para acompañalo e retomar temperatura.
GALICIA PARA COMELA (VOLUME I) HÉRCULES DE EDICIONES S. A.