CLEMENCÍN, Diego (Murcia, 1765-1834). Sacerdote, erudicto e crítico. Foi tutor dos filhos da duquesa de Benavente. Diputado a Côrtes em 1813 e depois nomeádo ministro de Asuntos Exteriores e ministro de Estado. Fundou, com outros erudíctos, o Museo Nacional de Arqueología e em 1833 foi bibliotecário da rainha rexente María Cristina. Fixo unha edicçón das obras de Leandro Fernández de Moratín (1830 – 1831, quatro volûmes), ”Elogio de la reina católica doña Isabel” (1820; 1821) e escrebeu o melhor comentário feito até entón do “Quijote” (1833-1839).
CLAVIJO Y FAJARDO, José de (Lanzarote, 1730 – 1806). Traductor e escritor satírico. Trabalhou nunha série de empregos oficiais, entre eles, como arquivista do secretário de Estado. Viveu unha temporada em París, com leituras de Buffon e de Voltaire. Traducíu a obra de Buffon de história natural e obras teatrais de Racine. Foi fundador, editor e quase único colaborador de “El Pensador” (1762 – 1767), semanário satírico que, xunto com as críticas de Nicolás Fernández de Moratín, contribuíu para a prohibiçón dos autos sacramentais feita por ordem real o once de Xunho de 1765. Clavijo seducíu em 1764 a Luoise Caron, irmán de Beaumarchais, a quem dirixíu unha humilhante carta apoloxética que foi aceitada polo famoso escritor françês. Goethe escrebeu com este tema a traxédia romântica “Clavijo”. Nas “Memorias de Beaumarchais fai-se referência ao penoso incidente.
CLAVIJERO, Francisco Javier (Veracruz, 1731-1787). Historiador novohispano. Políglota. Dominaba o grego, latím, françês, português e mais de vinte falas indíxenas. O seu pai foi alcaide maior de Teziutlán e Xicayán, na terra mixteca. Passou a sua infância no campo, feito que o marcou para toda a vida. Estudou latím, filosofía e teoloxía em Puebla de los Ángeles e foi ordenado xesuita em 1748 em Tepoztlán. Era professor em Guadalajara quando foi expedido o decreto de expulsón da ordem dos xesuítas em 1767. Unha vez chegado a Itália, residíu sucessivamente em Ferrara e Bolonia. Aínda que xá tinha publicado em México “Diálogo entre Filateles y Paleófilo” (1765), foi em Itália onde concebeu a sua “Historia antigua de México”, que se publicou primeiro em italiano, com traducçón do próprio Clavijero em 1780 – 1781. O manuscrípto espanhol andou perdido durante mais de dous séculos, até que foi editado polo padre Mariano Cuevas em 1945. A Historia está dividida em dez libros, nos quais descrebe a xeografía, os pobos primitivos que habitabam o val de Anáhuac, a peregrinaçón dos mexicas. Descrebe a sua relixión, costûmes e fala. Fixa por primeira vez a cronoloxía destes pobos e continua até à conquista de México e a morte de Cuauhtémoc. Escrebeu também a “Historia de la Antigua o Baja California”, publicada primeiro em italiano (Venecia, 1789) e logo em castelán (México, 1852), na qual mais que escreber a história da rexión, dedica-se a xustificar as “missións xesuítas” que nela se instaláron.
CLAVERÍA, Carlos (Barcelona, 1909-1974). Crítico literário. Director dos institutos espanhois de Münich e Londres. Entre outros ensaios, publicou “Cinco estudios de Literatura española moderna” (Salamanca, 1945), “Temas de Unamuno” (1952) e “Ensayos hispanosuecos” (Granada, 1954). Chegou a ser membro de número da Real Academia Española.
CLARIDAD. Revista literária arxentina, que apareceu por primeira vez em Xulho de 1926 e que continuou a linha dos “Los Pensadores” (1822), “Dínamo” (1924), “La Campana de Palo” (1925) e “La Revista del Pueblo” (1926). Foi fundada por J. P. Barreiro e por Gaspar Mortillaro para servir de portavoz à esquerda socialista a través da práctica do realismo como estéctica, defendendo às massas e oposta à estecticista e elitista “Martín Fierro”, sucesora de “Prisma y Proa”, e órgano principal do grupo “Florida”. Os do grupo “Boedo”, editores de “Claridad”, non cumprirom o prometído na sua revista, que tívo unha vida tán efímera como as suas predecesoras. Entre os seus colaboradores estabam: Enrique Amorim, González Tuñón, José Ingenieros, César Tiempo, Leónidas Barletta e Carlos Mastronardi.
CISNEROS, Luis Benjamín (Lima, 1837 – 1904). Româncista e poeta peruano que segundo Riva Agüero foi o melhor da sua xeraçón. Começou como poeta romântico, mas depois utilizou a silva neoclássica como vehículo expressivo, seguindo nisto os passos de Quintana, Bello e Olmedo. Considerado erróneamente o pai da novelística peruana, escrebeu duas novelas sentimentais de escasso valor literário, “Julia, o escenas de la vida en Lima” (1860) e “Edgardo, o un joven de mi generación” (1864). Escrebeu também duas novelas curtas, “Amor de nido” (1844) e “Cecilia” (1865). Outras obras som “El pabellón peruano” (1855); a obra de teatro “Alfredo el sevillano” (1856); ”Ensayo sobre varias cuestiones económicas del Perú” (1866); ”Memoria sobre ferrocarriles” (1868); ”El negociado Dreyfus” (1870); ”Que no hay otro remedio” (1874); ”Memoria y guía estadística de instrucción primaria” (1876); ”Aurora amor” (1885) e “De libres alas” (1912). As “Sus Obras completas” aparecerom em 1939.
CISNEROS, Antonio (Lima, 1942). Poeta peruano. Os seus primeiros libros, ”Destierro” (1961) e “David” (1962), obtuvérom unha inmediáta aceitaçón entre o público, mas foi com o seu libro “Comentarios reales” (1964) que conseguíu fama internacional. É unha obra cheia de ironía, percepcións e claridade. Também de alta qualidade é “Canto ceremonial contra un oso hormiguero” (La Habana, 1968). Com este último ganhou o Premio Casa de las Américas de 1968. Cisneros reacciona contra a excessiva poetizaçón do poema e utiliza imáxens duras e sátiras para achegar-se às figuras mais sagradas da história peruana ou para tratar dos feitos da vida diária. Os seus últimos libros forom “Agua que no has de beber” (Barcelona, 1971) e “Como higuera en un campo de golf” (1972), que xá non utiliza a ironía, senón que expresa unha série de vivencias e emoçóns do autor. Publicou “Crónica del Niño Jesús de Chilca” (1982), onde explora, com êxito, o tema popular.
CIRLOT, Juan Eduardo (Barcelona, 1916). Poeta surrealista e crítico literário, cuxo período de maior creatividade (1944 – 1947) coincidíu com o apoxeo do surrealismo, que se pode situar num lapso entre dous movimentos neorromânticos (o primeiro que vai de 1940 a 1944, e o segundo, a partir de 1947). Os poetas mais representativos do surrealismo espanhol som Julio Garcés, Manuel Segalá e o próprio Cirlot, que publicou “Seis sonetos y un poema de amor celeste” (1943), ”La muerte de Gerión” (1943, “En la llama” (1945), que tívo bastânte influênça na obra das xeraçóns posteriores; ”Canto de la vida muerta” (1945) e “Cordero del abismo” (1946). Foi autor do “Diccionario de los ismos” y de “El mundo del objeto” (bajo la luz del surrealismo) (1953). Reuníu a sua obra poética última em “Poesía” (1966 – 1972) (1975), e em 1981 apareceu unha “Antología da sua obra.
CILLÓNIZ, Antonio (Lima, 1944) Poeta peruano. A sua carreira universitária trouxo-o para Madrid, em donde trabalhou como arqueólogo, vendedor âmbulante e professor de literatura e línguas. Depois de algúns anos regresou a Perú. Os seus poemas som imaxinativos e com nervo, qualidades que comparte com a maioria dos poetas peruanos da sua xeraçón, reunídos na antoloxía de José Miguel Oviedo, “Estos 13” (Lima, 1973). Publicou “Verso vulgar” (Madrid, 1967); ”Después de caminar cierto tiempo hacia el Este” (1971), com o qual ganhou o Premio Poeta Joven del Perú em 1970; ”Donde va el tiempo cuando no sopla”; e “En busca de la hierba que crece bajo la sombra del árbol del paraíso”.
CIGES APARICIO, Manuel (Enguera, Valencia, 1873 – 1936). Româncista e ensaísta. Viveu um voluntario exílio em París, antes de ser nomeádo gobernador civil de Ávila, durante a breve etapa do Goberno Popular. Foi esquecído depois da sua morte, a pesar de ter alcanzádo certa fama ao publicar a tetraloxía, de corte autobiográfico, que comprehende os seguintes títulos: ”Del cautiverio” (1903), “Del cuartel y de la guerra” (1906), “Del hospital” (1906) e “Del periodismo y de la política” (1907). A sua obra narrativa resulta mais âmpla: ”El Vicario” (1905); ”Luchas de nuestros días: Los vencedores” (1908) e “Los vencidos” (1910); ”Villavieja” (1914), que apontaba ao constânte fracaso das reformas sociopolíticas en Espanha; ”El juez que perdló su conciencia” (1925), novela que mostra que os analfabetos em Espanha (entón um setenta por cento da poboaçón total) eram sistematicamente privádos dos seus dereitos civis, e a sua última e melhor obra, “Los caimanes” (1931), na qual narra com grande emotividade a história do analfabeto Román Castalla. Como xornalista de guerra, escrebeu “Marruecos” (1912); é autor da biografía “Joaquín Costa, el gran fracasado” (1930) e do libro de tema histórico “España bajo los Borbones” (1932).
CIEZA DE LEÓN, Pedro de (Sevilla, 1518 – 1584). Soldado e historiador. Embarcou para o Novo Mundo em 1531 baixo as órdens de Jorge Robledo. Tomou parte na fundaçón de Santa Ana de los Caballeros. Uniu-se ao continxente de Sebastián de Balcázar para o sítio que hoxe se chama Colombia. Em 1547 chegou ao Perú e viveu a guerra civil, que se desatou entre os conquistadores. Passou três anos estudando e escribindo sobre a xeografía e os nativos do Perú, num intento temperám de investigar a etnoloxía. Á sua volta a Espanha publicou “Parte primera de la crónica de Perú” (Sevilla, 1553; Amberes, 1554 e 1555; Madrid, 1853). Depois aparecerom outras obras suas, logo da sua morte “Segunda parte de la crónica de Perú que trata del señorío de los incas yupanquis y de sus grandes hechos y gobernación” (Edimburgo, 1871; Madrid, 1880; e “Señorío de los Incas” (Buenos Aires, 1943). O seu terceiro libro “Tercer libro de las guerras civiles del Perú, el cual se llama la guerra de Quito”, foi publicado na NBAE em 1909. A terceira parte da sua Crónica, deu-se como perdída até que foi recuperada por Rafael Loredo, quem publicou algúns fragmentos no Mercurio Peruano (1956). A quarta parte da Crónica publicou-se baixo o título de “Guerras civiles del Perú” em 1877. Cieza de León resulta um cronista admirábel. Em opinión de Raúl Porras: ”trazou o quadro completo do escenário peruano, descrevendo detalhadamente, com profundo amor o Perú; o território, as suas cháns e serras, ríos, vales e montanhas. Também as cidades, o home de cada rexión, as costûmes, crênças, habitaçóns e vestidos… Foi o primeiro cronista dos Incas e que abarcou todo o quadro da história peruana, nas duas vertentes indíxena e espanhola.
CIENFUEGOS, Nicasio Álvarez de (Madrid, 1764-1809). Poeta salmantino prerromântico muito influído por Juan Meléndez Valdéz. A sua obra pode dividir-se em bucólica y filosófica, e a sua atmósfera é de solidón, melancolía e desesperança. As suas “Obras poéticas” (1816, dous volûmes) forom reunidas por mandado do rei. As melhores som: ”La escuela del sepulcro”, “El túmulo” e “Paseo solitario en primavera”. Também escrebeu as traxédias: ”La condesa de Castilla” (1815) e “Pítaco” (1822), entre outras. Editou “La Gaceta”, desde onde se opuxo terminantemente à invasón napoleónica. Foi por isto denunciádo a Murat e levádo para França onde morreu.
Olhemo-nos frente a frente. Somos hiperbóreos, e sabemos muito bem como vivemos separadamente. ”Nem por terra nem por mar, encontrarás o caminho que conduz aos hiperbóreos”, como Pindaro xá disse de nós. Mais além do Norte, do céu, da morte -a nossa vida, a nossa felicidade… Descobrimos a felicidade, sabemos o caminho, encontrámos a saída do labirinto atravez de milhares de anos. Quem a encontrou? O home moderno, talvez? -“Eu non sei sair nem entrar. Eu som todo aquele que non sabe saír nem entrar”- suspira o home moderno… Enfermábamos deste modernismo- enfermávamos da paz doentia, do cobarde compromisso, de toda a virtuosa inmundície do moderno sim e non. Esta tolerância e “largeur” do coraçón, que tudo “perdôa” porque tudo “comprehende” é para nós como o vento sirocco. Antes viver entre os xêlos que em meio das virtudes modernas e outros ventos do Sul!… Fômos bastante coraxosos, non tivémos consideraçóns, nem comnosco nem com os outros: mas durante muito tempo non soubemos “aonde ir” com a nossa coraxem. Tinhamo-nos tornado trístes, chamávamo-nos fatalistas. A “nossa” fatalidade -era a plenitude, a tensón, a inmobilidade das forças. Tinhamos sêde de relâmpagos e de factos, conservábamos-nos o mais lonxe “possíbel” da felicidade dos fracos, da “resignaçón”… A nossa atmôsphera estaba carregada de tempestade, a nossa própria natureza se anubiáva “porque non tinhamos caminho”. Heis a fórmula da nossa felicidade; um sim, um non, unha linha recta, um fim.
Relaçón de Leonor. O dia vintiseis de Março de 1921, Sábado, encontreime com Leonor, depois que chegarom aos meus ouvidos faladorias, de que andaría amigada com o da Presa. E, logo mais tarde com o Fadista. Díxo-me, que agora falaba com um individuo chamado Silva. Estivémos alí xuntos durante um tempo os dous, parecía estar posseída por unha pena passional, non de um amor, mas de unha vontade céga. Depois do acontecído com estes fulanos, busquei um motivo para voltar a encontrarme com ela, algo assím como um estudo filosófico sobre os cataclismos da condiçón humana, e aprender mais algo sobre a natureza do sexo feminal. O Domingo de Ressureiçón, vintisete de Março de 1921, pola hora das duas da tarde, saím a passear por Matamá, Matamao ou Castro Mao, e na Verea Velha dei um tiro ó aire. Mais adiante encontrei-me com unha cobra, que logrou esquivar o penedo que gratuitamente lhe atirei. A verdade é que essa noite non passei muito bem, e estivem bastânte inquiéto. No dia seguinte, dei unha volta por Guillade, Vilacoba e Taboexa. Este día, passei unha fame-negra. O três de Abril, fun às visperas das Angustias à noite, e estivem com a Vareira. O Domingo dia dez, fun xunto de Leonor, com a qual estivem até as doze da noite! Os olhares caíam, e tivémos unha luta de amor, quedando eu afeito “ex natura ejus”, e como ela non paraba quiéta, acabou por me derrotar completamente.
Por outra parte, quanto inflúie nas côres a posiçón demostra-o a pedra iris, os recipientes de vidro cheios de água, a pomba variopinta, os panos de seda tecídas de diversas côres, a proximidade de um corpo brilhante doutra côr (como também se aplicas perpendicularmente a um plano unha lámina de ouro ou de prata, e muitos mais se a inclinas para baixo). Todas estas cousas reflexan côres muito variádas, segundo que se orientem cara a um lado ou cara a outro. ¿Em que posiçón dirás que mostram a verdadeira côr? Nunha mesma parte, a côr era fai pouco roxa, e agora amarelo e depois azul. ¿Qual deles é mais próprio? Só cabe duvidar! Polo demais, o feito de que o número, a figura, o movimento e o tamanho varíam ao mudar a posiçón (entenda-se, em relaçón aos sentidos, non em si mesmos) non há por que mostrá-lo mais prolixamente, xá que se pode comprobar na vida quotidiana. E baste isto polo que respeita à posiçón. A diversa disposiçón do meio externo, faz variar forzosamente o que chega a través del. Xá o temos dito em parte. Num ar cargado, todas as cousas aparecem escuras e pequenas; num ar limpo acontece o contrário. Num prado, tudo se fái verde. Xunto a algo roxo ou alaranxado, os corpos tinxem-se destas côres. Quando há muita luz, non se pode ver, sobre tudo se tratamos de corpos brancos ou muito brilhantes. Na escuridade, menos. Tanto às escuras ou à luz muito intensa, tudo resulta duvidoso ou enganoso. ¿Qual é o têrmo médio? Indíca-o tú! Mas inclúso no ar, quando se ilumina com unha luz artificial, as côres som diferêntes, e também as figuras, segúndo os materiais que alimentam o fogo. Se o meio fosse o vidro ou o cristal, segundo sexam as suas côres, as diversas figuras e a sua consistência, as cousas se mostram dunha maneira ou doutra. Estes som meios a través dos quais se percibem as cousas. Mas há outros que as mostram reflextindo-as na sua superfície. Nestes últimos non há constância algunha. ¡Quantas figuras monstruosas, ridículas, repetidas, invertidas, truncadas! ¡Que non inventarám os espelhos! ¿Que vais dizer de tudo isto? ¿Será que ves essa figura? Non existe: ¿Como vais a vê-la? Non obstânte, vais vê-la: ¿como será possíbel isto? ¡¡É algo que ignoras, e non sem razón!!