THOMAS HOBBES (II)

.

              Perante a situaçao de insegurança e a guerra civil que marcaram a sua vida, Hobbes considerou que a forma mais acertada de garantir a paz era combater tudo aquilo que debilitasse o poder central do monarca.  Para tornar o seu país um reino mais unido, entendeu que devia fazer campanha por dois valores intimamente relacionados, por um lado, o absolutismo  como forma de governo, já que defendia a centralizaçao de toda a autoridade política na figura do soberano e, por outro, a independência do Estado perante qualquer interferência da Igreja.  A respeito deste segundo ponto, Hobbes dedicou muitas páginas á demonstraçao de que se podia levar uma vida crista ao mesmo tempo que se obedecia a uma moral secular ditada pelo soberano.  Estava consciente que através da culpa, do pecado e dos castigos do além, a Igreja centralizara em si um enorme peso político que nao hesitava em usar em questoes pura e simplesmente terrenas.  Nesta cruzada pela secularizaçao do Estado, Hobbes chegou a afirmar que a salvaçao estava ao alcance de quase todos, pondo em duvida a própria existência do inferno.  Deste modo, debilitava a posiçao de anglicanos e calvinistas, uma vez que defendia que a ética do seu tempo se podia sustentar independentemente dos dogmas da fé crista, sem oposiçao a ela, mas relegando a teologia para o papel de saber afastado da filosofia e da verdadeira ciência.  De facto, um dos principais alvos do trabalho de demoliçao empreendido por Hobbes foi o fundamentalismo religioso, que no seu tempo provocava (como hoje, infelizmente) guerras e matanças.  E este ataque á Igreja (sobre tudo á Protestante, embora também á Católica)  valeu-lhe ter sido considerado herege e ateu no seu país, embora nenhum eclesiástico tivesse alguma vez conseguido processá-lo por isso, ao contrário do que ocorrera com Giordano Bruno no final do século XVI.  (…)  A sua teoria do contracto social baseia-se na constataçao de que apenas renunciando a uma parte dos nossos direitos (naturais) a favor de uma autoridade suprema podemos realmente ser livres, embora esta liberdade seja definida á sua maneira.  É este o argumento, pouco intuitivo, que Hobbes nos apresenta:  só na submissao alcançamos a máxima liberdade a que podemos aspirar.  Em relaçao a Rosa Luxemburgo e ao seu “quem nao se movimenta nao sente as cadeias que o acorrentam”, Hobbes replicaria “que essas mesmas correntes sao aquilo que nos protege.  Mas Hobbes nao foi guiado apenas por um interesse político ou filosófico; fazendo jus á consideraçao de cientista que tinha de sí mesmo, fez contribuiçoes para os campos da matemática, da óptica, da lógica e da linguística, entre muitas outras disciplinas.  Além disso, prestou grande atençao ao método de investigaçao e á forma de produçao do conhecimento científico.  Hobbes – juntamente com Francís Bacon e muitos outros – contribuiu para estabelecer os fundamentos e o método hipotéctico-deductivo das ciências sociais.  Por esta razao, das trés secçoes em que tinha previsto dividir e publicar o seu sistema filosófico, começou pela terceira, aquela que achava ter maior utilidade social:  a que versa sobre a autoridade soberana e a obrigaçao de lhe obedecer.  O objectivo fundamental da política, segundo Hobbes, nao é a realizaçao do bem (que, como teremos ocasiao de comprovar, exige que previamente se abandone o estado de natureza), mas a convivência pacífica e harmónica da vida em sociedade, sem a qual nao há uma noçao comum do que está bem ou mal.

 

ignacio iturralde blanco

 

PASEABA EN COMPAÑA

.

Paseaba en compaña

polo Parque do Retiro

entre libros de Feira

e cousas de outros días

viñanme á memoria:

estatuas enormes,

monicreques de teatro,

follas caídas.

E as follas no chan

leváronme a unha viaxe

pola neve andando Sete Picos.

O tramo que percorrín

non está na cidade,

creo que non está en parte algunha,

non recordo case nada.

Sé me lembro da partida,

das últimas palabras

de despedida

antes de partirmos todos.

Quedeime atrás, solitario,

e non recordo que os vise

de verdade, como se os

perdera de vista.

Porque un silencio divino

seméllase a camiñar en silencio

e a solidón do mundo

non ve os outros

e estar só entre outros

quere ser unha estatua

ecuestre nunha Praza Maior,

elevada, un cabalo de bronce

elevado sobre un pedestal

cunha pata no ar,

pisando e non pisando,

etérea, silenciosa, pisando o ar,

mentres os ollos meus pisan

levemente o ar

sen homes e estatuas

cando sen embargo, abaixo,

hai homes e estatuas.

 

francisco candeira

 

A REPOBOACIÓN FORESTAL DO PRIMEIRO FRANQUISMO NO CONDADO (1939-1959)

.

               Acabada a Guerra Civil, a ditadura de Franco   estabeleceu un sistema económico de autarquía, que daquela se estaba aplicando na Italia fascísta e na Alemaña nazi.  Segundo isto, tódalas forzas produtivas do país, os montes incluídos, supeditáronse ao interese político de lograr a autosuficiencia económica de España.  O franquismo optou pola repoboación forestal masiva cun enfoque produtivista, fomentando a creación de novas masas forestais por parte do Patrimonio Forestal del Estado (PFE) coa finalidade de abastecer de celulosa á industria do papel, de embalaxes, de travesas de ferrocarril, de tecidos artificiais, de explosivos, de materiais para a construción…, sen recorrer ás importacións.  Para este proxecto. o Condado resultou ser unha terra idónea porque “la comarca del Condado es una de las mas forestales de la província (…) y hoy existen en el Partido Judicial de Puenteareas, numerosísimas fábricas de aserrío (…).  Por eso es de enorme interés aumentar la superficie arbolada (…), una magnífica inversion, de la que se obtendrán en un futuro próximo, (…) pingües beneficios.”  Así, a repoboación intensiva de piñeiros efectuouse nos montes de Utilidade Pública e os de Libre Disposición de tódalas parroquias, e debia facerse con especies de madeiras brandas e crecemento rápido.  No Condado, a  principal especie introducida na repoboacion foi o Pinus Pinaster (piñeiro bravo) “que es la especie que se consume casi exclusivamente en las fábricas de madera próximas, y como por otra parte no es de esperar que se monten fábricas en la comarca del Condado, que necesiten matéria prima de eucaliptus ó acacias, estimamos que la repoblación debe ser a base de Pinus Pinaster”.  O <Novo Estado> impuxo consorcios asinados entre o PFE (por medio do Distrito Forestal de Pontevedra) e as 5 corporacións municipais da bisbarra.  En Ponteareas, en 1944, o Distrito Forestal solicitou ao Concello a cesión de montes para repoboar e este cedeu primeiro o monte Galleiro (Padróns) e mais tarde Seijo e Forna (Xinzo),  Salgueirón e Cobas (Ribadetea), San Cibrán (Guláns), Bouza da Vaca (Cristiñade) e outros.  Nas condicións do consorcio para a repoboación de San Cibrán, vemos que a propiedade seguía sendo municipal pero podia venderlla ao PFE.  O arboredo existente e o que se crease pasaba a ser propiedade do Patrimonio.  Este faciase cargo da dirección técnica dos traballos, da garderia do monte, dos gastos de repoboación, os costes das vías de saca necesarias no monte e edificacións permanentes pagábanse  entre ambas institucións.  O Servicio Forestal encargábase de elaborar e executar os proxectos.  O Concello recibia o 40% dos beneficios das talas e o 95% dos demais aproveitamentos; os aproveitamentos de pastos e leñas de carácter veciñal, subordinaba sempre “su localización, época y cuantía a las necesidades de la repoblación y conservación del arbolado”.  A comercialización dos productos do monte realizouse desde os Concellos mediante un sistema de subastas anuais nas que participaron os numerosos industriais madeireiros.  Empresas como Serrerías del Miño (Salvaterra), Compañia Maderera del Noroeste de España (As Neves); José Ucha Bugarín e Hijos (Areas-Ponteareas), Manuel Álvarez e Hijos (Vigo) e um amplo etc…  En virtude da apropiación municipal das propiedades comunais que impuxo o rexime franquista, os aproveitamentos madeirables foron unha fonte de ingresos imprescindible para nutrir os seus orzamentos. Así, en As Neves, en 1946 “teniendo en cuenta que existen obras de urgentísima necesidad en el término municipal e de perentória realización, (…) se acuerda autorizar al Sr. Alcalde, para que (…) gestione la venta de pinos”.  E, cando dez anos despois a subasta anual quedou deserta, ocasionou grande preocupación no concello por “el grave problema que se crearia al Municipio en el caso de que la realización de los aprovechamientos no tuviera  efectividad en el presente ejercicio, porque no sería posible cancelar las obligaciones contraídas”.  Para a campaña forestal 1947-48 o mesmo concello solicitou o aproveitamento de 3.400 piñeiros  “entendiéndose que esta corta es absolutamente necesaria para los intereses del Municipio ya que tiene proyectado y en trámite obras municipales de capital importancia”.  E o mesmo argumento utilizase na campaña forestal de 1949-50.  A enorme dependencia que tiñan os orzamentos municipais dos aproveitamentos produto da repoboación foi unha constante en todo o Condado.  En Ponteareas “en el presupuesto para el actual ejercicio se ha previsto un ingreso de 54.000 pesetas por aprovechamientos forestales, (…) pues si no se acudiera a este recurso se desvirtuaría  el Presupuesto y no podrían atenderse varias necesidades.   E en 1944.  “en el Presupuesto Municipal (…) figuran como ingreso 40.000 pesetas, por aprovechamientos forestales en montes comunales, cantidad de la que no puede prescindirse para atender a los gastos previstos en dicho Presupuesto”.  Esta situación culminou en 1953 cando os aproveitamentos forestais representaron o 22,18% do orzamento de ingresos.  Así explícase que, ao final, pesasen ben máis nas decisións municipais os beneficios dos aproveitamentos cá protección da economia labrega.   Na comarca do Condado, a política de repoboación forestal foi un torpedo na liña de flotacion da economia tradicional agrária e das ancestrais prácticas comunais.  Os consorcios, pese a algunhas apariencias de toma en consideración dos intereses labregos, arrecuncharon aos lexítimos donos, as comunidades campesiñas, e atacaron con moi poucos miramentos á economía das aldeas.   Durante os Anos da Fame o aproveitamento dos montes comunais, era un complemento esencial para a súa supervivencia.  Neste sentido a incautación dos comunais e as fortes limitacions ás prácticas económicas tradicionais das parroquias, resultou unha agresión sen precedentes que empeorou aínda aínda máis as durísimas condicións de vida.  Algunha corporación, como a de Mondariz, expresaron a necesidade de protexer as colectividades rurais no proceso repoboador.  Sen embargo co paso dos anos 40 ocasionou unha sistemática solicitude de concesións de parcelas de comunal a particulares, para cultivar.  As corporacións adoptaron unha actitude cambiante pero a medida que a repoboación se espallaba, os beneficios económicos que reportaron para os concellos, fixeron que se acabase impoñendo unha actitude de denegación das solicitudes.   Así, os montes comunais repoboados encheronse de restriccións: ás rozas destinadas ao cultivo, ao pastoreo, ás queimas para creación de pastos, fortes restriccións á caza.  Xa en 1942 varios veciños de Pias solicitaron “se deje sin efecto la repoblación del monte de la Cruz para dejarlo libre para el pastoreo”,  Tamén os veciños de Celeiros pediron que “se deje libre el monte nombrado <Pedra do Cabalo> desde la carretera de Guillade hasta la <Dagoada>”.  En Guillade permitíase provisionalmente o pastoreo nas zonas ainda non repoboadas pero advertíase aos veciños da obriga  de “sustituir dicho ganado cabrío hasta llegar a su extinción en el plazo de 3 años”.   Asimesmo, en Vilacoba (Salvaterra) no proxecto para repoboar o monte Porto Escuro, sinalábase que “en el monte pasta ganado vacuno de los vecinos de la parroquia (…).  Además fraudulentamente pastorea ganado cabrío de la parroquia de Batallanes.  Para el ganado vacuno se deja zona de pastoreo en las proximidades de la parroquia.  La supresión del pastoreo de cabrío no crea problema, puesto que lo efectúan fraudulentamente”.  Aquí o Concello de Salvaterra preferiu pactar cos “vecinos más caracterizados” de Vilacoba, as zonas a repoboar e as zonas destinadas ao pasto do gando vacún, concluíndo que “de esta forma hay seguridad de que los vecinos de Vilacoba no pondrán dificultades, al emprender los trabajos de repoblación”.  Pero resolvián de maneira expeditiva os inconvenientes cunha verdadeira persecución ao gando caprino, que é tamén moi visible no resto dos concellos do Condado, enviando a mensaxe de que o proceso repoboador continuaría a costa dos intereses  campesiños se fose necesario.  Pese a todo, e por pura necesidade de supervivencia, os veciños seguiron coas prácticas propias da súa economía tradicional aínda sabendo os riscos de sancíons en que podían incurrir.  Así, en 1950, en As Neves “han sido impuestas  multas a varios vecinos de las parroquias de San Cipriano y Batallanes por apropiación indebida de terrenos  comunales y pastoreo abusivo en los mismos”  por importe de 12.210 ptas.  Pero onde máis claramente se percibe o malestar labrego é no escrito dos veciños de Gargamala ao Gobernador Civil e ao Alcalde de Mondariz en marzo de 1958, porque cando “estaban tranquilos en posesíon de la modesta explotación de estos terrenos, donde llevan a cabo sus operaciones de pastoreo, se encuentran sorprendidos, con los nuevos trabajos de repoblación forestal, de tal forma llevados que (…) invadiendo estos terrenos se les priva y perjudica hasta el extremo que sus ganados se encuentran sin pasto.  Y al verse desprovistos de este único medio de vida, la ruína para todos los vecinos es inminente y total, dado que la mayoría tendrán que ausentarse de las tierras que los vieron nacer y buscar otros medios de vida”.  En 1943, aparece o que tal vez foi o intento de dez veciños do barrio de Couso (Guláns-Ponteareas) de manter os aproveitamentos veciñais. Solicitaron estes a suspensión da orde da alcaldía de repoboar “el monte denominado <Couso> (…) toda vez que -dicen- tal monte les pertenece”, asunto que se denega con rotundidade porque, “aunque se admitiera que el barrio de <Couso> como Entidad disfrutara del monte, por no estar organizado administrativamente, siempre correspondería al Ayuntamiento la ordenación de todo lo referente a la repoblación forestal.  E no mes de agosto deste ano engádese ao carácter confiscatorio da repoboación, outro gravame para as aldeas: que parte dos traballos de repoboación “han de llevarse a cabo con carácter vecinal gratuíto durante el año forestal 1943-44”.  O caso é que, aínda á altura de xuño de 1951  “la repoblación de (…) San Ciprián (…) causa transtornos a los vecinos de la parroquia (..) especialmente a los aprovechamientos de pastos y esquilmes”.  E por se, pese a todo, os veciños das parroquias quixesen arriscarse a ser sancionados polo incumprimento da normativa, o Concello de Ponteareas acordou conceder aos gardas forestais “la gratificación del 50% del importe de las multas que se impongan en las denuncias presentadas por los mismos”, magnífico estímulo para extremar a vixilancia nas terras en repoboación.  Por outro lado, a práctica da caza quedou fortemente afectada pola lesiva normativa  emanada do Distrito Forestal de Pontevedra na súa intención de protexer as zonas repoboadas.  En 1954 establecia que “las superficies que se hallen en repoblación quedarán acotadas a la entrada de los cazadores para evitar los probables daños y muy especialmente a los posibles incendios que como consecuencia de la práctica de la caza pudieran producirse.”  E efectivamente, constátase o incremento dos incendios forestais que teñen como telón de fondo a “hostilidad contra la forma en que se estaba acometiendo la repoblación”.  (Cabana Iglesias, 2007)  En 1948, as dificultades para controlar de maneira efectiva cada vez máis áreas repoboadas, obrigou en Ponteareas a unha distribución de gardas forestais por zonas.  Pero ao ano seguinte o alcalde Ojea expresaba a urxencia de reorganizalas porque “los montes se hallan completamente abandonados debiendo volver algunos guardias a encargarse de la vigilancia de los montes en los que hay en la actualidad una enorme riqueza que es preciso conservar o incrementar”.  Isto non evitou, por exemplo, que en 1947 ardesen os montes repoboados de Seijo e Forna (Xinzo) e o de Salgueirón e Cobas (Ribadetea), nin que en 1955 volvese a arder o primeiro deles.  A repoboación forestal no Condado durante o primeiro franquismo tivo a súa continuación nos anos 60 e 70 e, pese á crecente resistencia veciñal, acabou cambiando por completo a cobertura vexetal dos montes e a súa dinámica ecolóxica, co predominio abrumador das especies alóctonas de carácter produtivista en detrimento das variedades climax de frondosas caducifolias que neste medio se desenvolve de xeito natural baixo as condicións do clima oceánico.  Tamén o ser humano tivo que reorientar as súas estratexias de supervivencia coa esperanza posta na emigracíon a Europa.

 

francisco candeira mosquera

EU DEBO SER ALGO TONTO

.

Eu debo ser algo tonto:

vibro oíndo unha canzón de radio

nunha discoteca.  E bailo emocionado,

e canto a cantiga tonta.

Despois marcho e olvídome da letra

e máis da música.

Non aprendín nada, non gocei sublime,

non disfrutei de poesía: vibrei

naquel intre.  Vibro cunha canzón

de discoteca, con canzóns de moda.

Mais nunca formará

parte da minha intimidade.

Disfruto como un parvo cunha canzón

tonta, canto con elas, bailo como un tolo.

Máis non será pracer para min

recordar unha canzón de radio.

Recordaránma

e vibrarei de novo

mais nunca irá comigo sempre

unha canzón tonta,

non me acompañará, amiga.

Nunca irá comigo a cotío, non será

parte de min, non será esencia miña

como o pode ser “El guardagujas”,

ou un poema de César Vallejo,

ou un conto ou un prólogo de Borges.

Unha canzón tonta só serve

pra decatarnos que a música da arte

vale un millón de veces máis.

 

francisco candeira

THOMAS HOBBES (I)

.

               Como abordar a filosofia de Thomas Hobbes?  Como enfrentar a grandeza da sua figura, que uns consideram próprio de um anjo, enquanto uma grande maioria a abomina por ter ajudado a justificar a tirania e o poder mais absolutista?  Qual era a sua verdadeira intençao ao imaginar e descrever um estado pré-social como uma situaçao de guerra sem quartel, na qual os homens transformam a vida num espectáculo vil e hediondo?  Porque pôs tanto empenho em convencer-nos de que o poder soberano, sem límites, é bom por definiçao e de que a nossa obrigaçao é obedecer em tudo ao gigante Leviata, o Estado, acima de todas as coisas?  Talvez seja chocante para o leitor que uma das chaves de muitas dessas perguntas seja a procura da paz e a manutençao da ordem social.  Nao é por acaso que o principal objectivo da filosofia política de Hobbes tenha sido tentar convencer os súbditos sobre as vantagens de obedecer ao soberano, e, assim, evitar a guerra civil que se avizinhava em Inglaterra. Além disso, se nos atrevemos aqui a nomeá-lo como príncipe da paz nao é pela sua coragem, mas exactamente pelo contrário. Como ele próprio nao teve qualquer pudor em reconhecer, a maioria dos actos que empreendeu ao longo da sua vida partiram de um traço do seu carácter muito mais comum que a valentia:  “A grande paixao da minha vida foi o medo”. De facto, esse mesmo sentimento – que considerava forçosamente seu irmao gémeo – constituir-se-ia a pedra angular da sua ciência política, sobre a qual erige toda uma sofisticada teoria da autoridade suprema.  O contexto histórico no qual Hobbes desenvolve a sua actividade política e filosófica, que abordaremos no próximo capítulo, é caracterizado por um choque prolongado entre a aristocracia e a burguesia.  Trata-se de uma época em que se sucederam e amalgamaram grandes conflictos sociais.  políticos e religiosos, tanto no plano interno de Inglaterra como no internacional, naquilo a que podemos chamar o início do fim do “Antigo Regime”.  Apesar de a principal força motriz da sua vida pessoal ter sido o medo, deu mostras de uma grande coragem no que respeita ao seu percurso intelectual e foi um autêntico livre-pensador.  A verdade, tal como a entendia, foi a sua única companheira: “Sou um homem que ama as suas próprias opinioes e crê na veracidade de tudo o que afirma” (Leviata, dedicatória).  E o compromisso, que assumiu com o seu método filosófico e a nova ciência foi inquebrantável e esteve acima de questoes políticas, de modo que decidiu levar o seu sistema filosófico até ás últimas consequências pois acreditava que este estava absolutamente certo e, em sua opiniao, haveria de trazer a paz á humanidade. Nao obstante, as suas convicçoes suscitaram inimizades e estiveram quase a conduzi-lo a um processo por heresia, prova clara de que, no que ao conhecimento se referia, o medo nao o paralisava.  Devido ás suas ideias teve, primeiro, de se exilar em Paris, com medo de represálias dos parlamentaristas, e viu-se mais tarde obrigado a regressar á Inglaterra liderada por Oliver Cromwell, com medo de represálias tanto dos realistas franceses como dos ingleses exilados em Paris.

IGNACIO ITURRALDE BLANCO

FALABAMOS EMOCIONADOS DE POESÍA

.

Falabamos emocionados de poesía

por non falar dolorosamente intensos

das amigas que non tivemos.

E entramos casuais

nunha Estazón de Trens

e unha muller embarcou

pra darnos conta que tiñamos

que calar.

Soubemos onde estabamos

porque esa muller decide partir.

Despois discutimos

sobre quen queda  e quen parte.

Acaso non nos quedamos nós no andén

ao mirar partir o tren:

acaso partimos nós nese tren

e acaso quedou no andén a muller

que partira.

Só o recordo ou o desexo o saben.

 

francisco candeira

O ÚLTIMO FÔLEGO (XX)

.

               A ressaca repressiva de 68 foi enorme. A revolta acabava de ser sufocada quando, a 12 de Junho, se proibiram grande parte das organizacions esquerdistas que a tinham protagonizado.  Sartre envolve-se na defesa dos militantes presos.  A sua actividade é frenética.  No entanto, a sua saúde começa a deteriorar-se com gravidade e, por outro lado, os estragos da cegueira progressiva tornam-se inevitáveis.  Entre as múltiplas intervençoes que levará a cabo, entre as dezenas de entrevistas que concede, existe uma serie de conversas que quero referir porque reflectem a fase final do pensamento sartriano.  Desenvolvem-se entre novembro de 1972 e março de 1974 e serao publicadas com o título de “Porqué a Revolta?”  Os seus interlocutores sao Victor e Gavi.  Quem sao estas personagens ás quais Sartre concede tal confiança, que se permitem discutir e contrariá-lo, matizar as suas afirmaçoes?  O primeiro, que se tornará cecretário particular de Sartre no período 1974 – 1980, é um emigrante do Cairo, alumno de Althusser, militante maoista na Esquerda Proletária, que derivará, quando se converte ao judaísmo, para um estranho horizonte a que gostava de se referir como síntese Mao-Moisés, e que estabelecido em Jerusalém, dirigirá o Instituto de Estudos Levinasianos.  Por seu lado, Gavi é de filiaçao trotskista e um dos fundadores do jornal “Libération”.  Com eles, Sartre manterá uma discussao em longas sessoes: é o último testemunho teórico da sua aventura filosófica.

 

j. l. rodriguez garcia

FIGUEIRA DA FOZ

.

A manha atlântica levantava o véu de nevoeiro das ruas de Praiabela…

Miguel Viqueira, in “Praiabela”

 

Estes versos xa debían

ter sido escritos hai algún tempo.

Olvidei imaxes

mais o feito de o retardar

tamén é poético.

Pouso estes minutos aquí

para albiscar a antesala do ermo:

o sol nace na profunda area

e só podemos pensar

nun tecido persa deica as ondas,

só nunha esquina da praia ondeando.

E teño que ver

un iluminador de códices

ou a inicial fermosa e grande

dun manuscrito

paseando pola praia:

quero un ornamento minúsculo

e rico: aristoácrata.

Aquí ningén repara no sol,

resplandece a area,

as ondas están moi lonxe,

ermo habitado mais inatinxíbel,

porta da grande solidón.

Teño que subir a un edificio alto,

rodando lentamente

sobre unha roda de muiño,

e atopar no último andar

un leitor coa perna

dereita dormida, sentado,

lendo no libro da lonxanía

cousas de ver e beber

e no libro da vida

un segredo escrito con letra

antiga e pequenísima.

 

francisco candeira

OS FILÓSOFOS DA GERAÇAO SEGUINTE (XIX)

.

               A diferença da idade dos filósofos mencionados em relaçao a Sartre nao é esclarecedora.  De facto, Barthes e Althusser nasceram em 1915 a 1918, respectivamente.  Deleuze em 1925, e Foucault em 1926.  No entanto, o facto de a sua ressonância só começar a ser considerável a partir do final da década de 60 resulta de a filosofia francesa estar fortemente estructurada em redor  do horizonte existencialista e da consideraçao social e teórica proveniente do marxismo.  Ambos os movimentos dificultam o aparecimento de uma perspectiva nova, que por fim se formará.  Os impulsos renovadores caracterizam-se muito levemente como “estructuralistas”, embora quase ninguém aceite ser considerado como tal.  Barthes estudou Filosofia Clássica em Paris.  Leitor de Francês em Bucareste e Alexandria, a sua precoce carreira académica é interrompida por uma tuberculose que o obriga a internamentos sucessivos.  Próximo da filosofia e da crítica sartriana durante a sua juventude, a sua respeitabilidade começa a amadurecer quando publica, em 1953, “O Grau Zero da Escrita” e leva a cabo uma análise sociológica dos grandes mitos do mundo contemporâneo, que se publicará com o título de “Mitologias” em 1957.  A partir de 1977 deu aulas no Collége de France.  Althusser estudou na École, onde mais tarde será professor, até ao fatal acontecimento que o obrigou a abandonar toda a actividade académica e pública o assassinato da mulher.  Membro do PCF, desenvolveu, no entanto, um trabalho teórico heterodoxo e crítico da leitura ortodoxa de Marx, muito especialmente no que se refere á noçao de ideologia, que Althusser considera uma mediaçao necessária entre a consciência e o real, nao sendo possível estabelecer ideologias verdadeiras e falsas, e no que diz respeito á análise das determinaçoes ou condiçoes do que é histórico.  Nos seus seminários e aulas da École formaram-se muitos dos mentores políticos do Maio de 68:  Ranciére, Bernard-Henri Lévi, Glucksmann, entre outros. Entre as suas obras mais importantes podemos referir “Análise Crítica da Teoria Marxista” (1965), e a apaixonante autobiografía “O Futuro é Muito tempo” (1992).  Deleuze é o mais heterodoxo da geraçao pós-sartriana.  Espinosiano e nietzschiano, move-se entre um marxismo de tendência libertária e um nietzschianismo de orientaçao muito marcada.  Em 1968 publica o que se pode considerar a sua grande obra:  “Diferença e Repetiçao”.  Os acontecimentos de 68 levam-no a intervir na práctica política.  Começa a sua colaboraçao com o psiquiatra Guattari, e o primeiro resultado é o monumental “Anti-Édipo” (1968), resultando explosivo, tal como reconheceriam os autores, da revolta social de maio.  Foucault, professor do Collége de 1974 até á sua morte, começou a ser internacionalmente reconhecido com a publicaçao da “História da Loucura na Idade Clássica” (1964) e pelo deslumbrante tratado que é “As Palavras e as Coisas”.  Foi especialmente motivado pela análise dos límites da racionalidade moderna, com a consideraçao dos comportamentos sexuais.  Foi muito activo no Maio de 1968 e posteriormente, centrando-se no apoio aos movimentos anticarcerários e defensores da libertaçao sexual.  Morreu de sida em 1984.

j. l. rodriguez garcia  

UNHA VEZ PEPÍN FANGIO

.

Unha vez Pepín Fangio

despois de descubrir

unha planta de cannabis

nun Bar da vila…

Un día Pepín Fangio

logo de repartir

champán como quen regala

astros do tamaño de burbullas…

En certa ocasión Pepín Fangio

tras eloxiar a Russel

ou botarse a cabalo

dunha muller, bromeando…

Un serán Pepín Fangio

tras bailar enriba dun mostrador…

Pepín Fangio díxome unha noite

coa súa língua

despedindo lampos como espadas:

Vouche dicer quen son os portugueses:

Estaba nunha tasca de París

– e abrevio e conto de modo

deficiente o que foi contado

maravillosamente – estaba eu

nunha tasca e unha liorta xurdíu,

discutiuse e pelexouse longamente,

fun levar á casa os papeis da Faculdade

e cando voltei aínda estaban pelexando,

dun intre a outro, o portugués

cai ferido longamente,

xa no meio dun charco de sangue

levántase afouto e berra, berra alto:

!Rufino nunca morre, Rufino nunca morre!

!Rufino nunca morre, Rufino nunca morre!

isto me contou Pepín,

que tal vez sabe que precisamos valentía

pra gañar a eternidade, e que a eternidade

só é gañada polo valente que non ten medo á morte.

Nin medo á eternidade.

 

francisco candeira

O SITUACIONISMO

.

               O situacionismo como movimento agitou os temporais de 68.  Os situacionistas tinham proposto uma definiçao do seu movimento no número 9 da sua revista,  publicado em agosto de 64.  Ao perguntar a um situacionista qual o significado da palavra “situacionistas”  deparamo-nos com a seguinte resposta:  Define uma situaçao que se propoe “fazer” as situaçoes e nao “reconhecê-las” como valor explicativo ou de outro tipo.  Substituímos a passividade existencial pela construçao dos momentos de vida e da dúvida, pela afirmaçao lúcida.  Isto indica que a “revolta” fora alimentada com muita antecedência.  Os nomes  mais recorrentes no contexto do movimento serao Guy Debord e Raoul Vaneigem.  Tudo se acelera a partir de março de 68.  Revolta na nova faculdade de Humanidades de Nanterre a favor de reivindicaçoes que se configuram no assembleísmo do que se conhecerá como movimento 22 de março – cuja figura mais conhecida será Cohn-Bendit -, assim baptizado porque é nessa data que os estudantes ocupam os escritórios da administraçao.  É a explosao de maio.  As respostas provocadas sao difíceis de avaliar.  Mardrais, que seria secretário do PCF anos depois, publica um artigo de advertência intitulado “Os falsos revolucionários têm de ser desmascarados”.  É verdade.  Devem ser desmascarados.  Assunto de hemeroteca:  dias mais tarde, a 8 de maio, o PCF inícia uma aproximaçao ao imparável movimento. (…) “Tendências diferentes” implica que, ou se pode considerar e valorizar uma dada situaçao de forma diferente, ou a situaçao pode ser de facto distinta para uns e outros.  Como vimos, a aproximaçao sartriana á política comunista produziu-se no início dos anos 50, porquanto entendeu que existia um fundo comum que podia aproximar quem sofre as duras adversidades do capitalismo.  Assim, sem renunciar á equivalência entre escassez e meios de subsistência, Sartre detecta neste momento o aparecimento de uma nova modalidade de “escassez” – que vai inspirar alguns dos novos movimentos até aos nossos dias.  É numa entrevista concedida em Junho de 1968 ao “Le Nouvel Observateur” que Sartre desenvolve com clareza esta questao:  O velho motor das revolu- çoes, que era a necessidade nua, acaba de ser substituída (…) por uma nova exigência. É a liberdade. (…)  O que censuro a quem insultou os estudantes é nao ter visto que expressava uma nova reivindicaçao: a da soberania.

 

j. l. rodriguez garcia

SE UN RINOCERONTE, LENTAMENTE.

.

Que nunca acabe a noite de Lisboa:
desherdada e fermosa…
Ramiro Fonte

Se un rinoceronte, lentamente,

pisase o asfalto e cruzase unha rúa

eu gabearía a torre máis alta

pra ver cun ollo o azul do río-ceo

– Texo de moitas caras e mil alturas delgadas –

e co outro o abismo

negro e profundo

do fondo da torre:

o pozo, a cisterna.

Pasaría diante do Hotel Veneza

e só un policía intelixente

podería endereitar

ou apagar a chama,

liquidar a súa vertixe.

Se o lume desaparecese

arrancaria tiras de pel

queimada pola praia

e agardaría pola noite:

mirar a rúa do ceo

desde unha rúa estreita

é mirar unha mesma rúa,

unha con paseos, outra sen eles,

mais con estrelas.

Na noite baixan dous arco-iris,

sobrepostos a un pergamiño moi velho,

máis ancho que eles, comido polo tempo,

túmbanse aos lados dunha rúa

con empedrado negro

– onde hai unha rapaza agachada,

a mirar pra riba, xunto a unha farola amarela-

pra veren pasar un home só

collendo unha lágrima do canto do ollo,

escondido, e escondido semeándoa

nun ermo pra que comece a chover

fina chuvia, e fumando pra que o fumo

impida ver outro ermo que non o seu,

vacío, con saudade dun pórtico e un gato

fermoso e delicado, e tímido.

Deslocado o home do ermo íntimo que creou,

e da noite, gardada, recollida,

só sabe que a xente

viaxa oculta e encerrada polas rúas,

tal vez en liteiras, tal vez en Metro,

e que a única rúa habitada

é moi negra entre dous arco-iris,

e ese home ve cos ollos atentos

e os ouvidos moi abertos

o rumor do tempo de ninguén

e a vertixe escondida

da chama de todos.

FRANCISCO CANDEIRA 

DO NOBEL AO MAIO DE 68

.

               O nome de Sartre aparecia entre os dos candidatos ao Nobel da Literatura desde o final da década de 50.  Actualmente, decorridos os cinquenta anos que a Academia sueca se impoe para que as actas das suas deliberacoes possam ser consultadas, conhecemos os pormenores dos critérios que eram considerados á época.  Sabemos por exemplo, que Sartre já fora considerado nas deliberaçoes de 57, embora a publicaçao em 1952 da sua obra dedicada a Genet – dramaturgo, romancista, mas também homossexual e ladrao – tenha provocado um escândalo entre a nao muito liberal secçao de académicos.  Sabemos que em 1962, quando Steinbeck é galardoado, as actas refletem uma conside- raçao extremamente crítica sobre a filosofia de Sartre, embora se valorizem positivamente algumas das suas peças de teatro – em especial “A Porta Fechada”, “A Puta Respeitosa” e “As Maos Sujas” .  Mas de novo a influência prolongada de Genet…  Sartre soube que, em 1964, estava entre os candidatos e, por isso, enviou uma carta a 14 de outubro ao secretário da academia sueca: “Em primeiro lugar, transmito-lhe o meu profundo respeito pela Academia Sueca e pelo prémio com que honrou tantos escritores.  Porém, tanto por motivos pessoais como por outros motivos mais objectivos que nao devem ser desenvolvidos aquí, prefiro nao constar da lista de possíveis laureados e nao posso, nem quero – nem em 1964 nem mais á frente – aceitar esta dis- tinçao honorifica.”  Era demasiado tarde as deliberaçoes já ti- nham terminado há algumas semanas.  O prémio ser-lhe-á atribuído nesse ano. Motivos?  A breve referência da secretaria do Nobel afirma que a atribuiçao se deve a ter construído uma obra “cheia de espírito de liberdade e de procura da verdade.”  que teve grande influência no século XX.  A falta de compreensao filosófica transformou-se em veneraçao e a dureza da sua reflexao sobre a natureza humana em excelente brilhantismo, mas o que aconteceu verdadeiramente é que poucos meses antes publicara “As Palavras”:  podemos entender que esse texto, referido neste livro, poe um bálsamo sobre o “escândalo Genet”.  Renuncia ao Nobel.  Na única declaraçao que aceita publicar para expor os “motivos pessoais” na carta enviada em meados de outubro, se referia a ter “sempre declinado as distinçoes oficiais”, recordando a sua renúncia á “Legiao de Honra”, ou a sua recusa de uma cátedra no Collége de France, e que a alusao aos “motivos objectivos” indica que, na sua opiniao, “o Prémio Nobel se apresenta objectivamente como uma distinçao reservada aos escritores do Occidente ou aos dissidentes do Leste”. Sinceridade ou evasivas? Estou mais inclinado a pensar que Sartre nao quer ser absorvido pelo poder – político ou literário, nao interessa -, que pretende manter a sua independência a todo o custo, intuindo que a aceitaçao do prémio mutilaria a sua capacidade de actuaçao. Beauvoir recordará a atmosfera daqueles dias em “Balanço Final”:  “Como é natural, a impresa acusou Sartre de ter manobrado tudo para conseguir publicidade.  Insinuaram que recusou o prémio porque Camus o tinha recebido antes dele, ou porque eu teria ficado com ciúmes.  Ou que é preciso ser muito rico para se permitir cuspir em cima de vinte e seis milhoes.  O que mais o desconcertou foram os escritores, que lhe pediram que recebesse o prémio e lhes desse uma parte, ou tudo, inclusivamente um pouco mais.  Porem, no auge da popularidade, Sartre começa a afastar-se da actualidade intelectual.  A sua biógrafa Cohen-Solal lembra-nos a que extremo inesperado e incompreensível Sartre se desentende com as novas correntes, que, como veremos de seguida, estarao a fazer fermentar um novo horizonte filosófico e a alimentar a eclosao de 1968,  Barthes, Althusser ou Foucault, mas também, por exemplo, Deleuze, c omeçam a ser os referentes estimados e á volta deles organiza-se a reflexao e a agitaçao política:  Sartre “negava-se a olhar de frente esses modernos e fecundos métodos de investigaçao – ou com a abertura mental que teria sido necessária”,  diz-nos.  No entanto, está tudo prestes a eclodir e Sartre envolver-se-á de novo numa intensa actividade política, que só a morte interromperá.  Os conflictos estudantis incendeiam a pradaria no primeiro trimestre, para recordar a uma metáfora muito utilizada por aqueles anos.

J. L. RODRIGUEZ GARCIA   

O TEXO VOA COMO UNHA GAIVOTA

.

“¿En qué mirada o sentes palpitar?

Na tarde voas, vibras sobre o Tejo.”

Xavier Rodríguez Baixeras

O Texo voa como unha gaivota,

dá a volta, voa como unha mirada;

por iso só a memória é retorta.

E o río sobreposto cal alma delgada

 

xace como nube azul sobre unha rúa de prata.

Máis tal vez non voa o Texo

porque é máis grande que ésta e aquela ourela.

E máis leve que o ar do ceo

mostra escondido, deitado, levemente

a inmensidade súa.

 

francisco candeira

O FASCÍNIO DE ESTALINE (XVI)

.

               O fascínio indiscriminado que a figura de Estaline provoca pode parecer estranho.  Que o seu papel político e as suas intervençoes teóricas mereçem ser objecto de debate talvez nao nos devesse surpreender.  Mas a sua sombra vai muito para além disso.  Os poetas mimam-no como ao salvador da humanidade. E é assim que o veem.  Reparemos nestes testemunhos poéticos (excertos com omissao de alguns versos) de Miguel Hernández, Alberti e Neruda…  Do poema intitulado “Rússia”, de Miguel Hernández.  “Ah, camarada Estaline: de um povo de mendigos / fizeste um povo de homens que sacodem a cabeça/ e afugentam a prisao, e prodigalizan o trigo/  fazendo um imenso esforço, imensamente/ De homens que mal se atreviam a viver/ com a boca amarrada e o sonho esvravizado,/ de uns corpos que andavam, cambaleavam, rangiam,/ uma massa de férreo volume forjaste.”  Neruda nao fica atrás no seu panegírico intitulado “Ode a Estaline”:  “Camarada Estaline, estava eu junto ao mar na Isla Negra/ a descansar de lutas e viagens/ quando a notícia da tua morte chegou como um golpe do oceano./  Junto a Lenine, avançava/ e assim, com blusa branca/ boné cinzento de operário/ Estaline foi construindo.  Tudo/ era preciso/ ser homens!/ É esta/ a lei estalinista/ e é preciso aprender de Estaline/ a sua intensidade serena/ a sua claridade concreta/ o seu desprezo/ ao ouropel vazio.”  Mas a palavra de Alberti é ainda mais generosa. No seu “Rufar lento pela morte de Estaline” escreve: “Pai, mestre e camarada/ quero/ quero chorar, quero cantar/ fechou os olhos a firmeza/ a lâmina mais limpa de aço/ Pai e mestre e camarada/ um gaviao voa na escuridao./ Mas na tua barca um pombo/ mas na tua mao um pombo,/ abre-se aos céus da paz/ Estaline nao morreu.  Nao morreu./ Que cada lágrima cante/ a tua lembrança.”   Tal era a curiosa “situaçao” naqueles anos de 1930 a 1950.  Sobre a realidade da maquinária repressiva organizada pelo líder da URSS.  E Sartre nao pode desconhecer este assunto de extrema importância:  Gide, um autor pelo qual sempre declarou a sua simpatia, regressou da URSS e publicou um breve relato da sua viagem no qual refere, por exemplo, que “na URSS se admite por antecipaçao e de uma vez por todas que, em tudo e sobre qualquer questao, nao pode haver mais de uma opiniao.  O espírito das pessoas, além disso, é formado de tal maneira que o seu conformismo é fácil, natural, insensível, até ao extremo de nao conter hipocrisia”   Alfinetada compassiva mas severa.  Apesar disso Sartre decidiu manter – “sujar as maos” – o apoio ao espírito da URSS.  O mais relevante é considerar o motivo teórico da aproximaçao sartriana ao marxismo.  Pode ser caracterizado de forma breve:  Sartre lança a proposta teórico-política da confluência necessária existencialismo-marxismo.  A aposta é esta, e vai justificá-la com os acontecimentos de1952, dirigindo-se sobretudo á esquerda comunista que criticou a frustrada relaçao entre as massas e o PCF.  E para se lhe referir vai usar a questao-chave no âmago dos confrontos da altura. De que se trata?  Na verdade, de um assunto que ainda hoje é o centro dos debates políticos á direita e á esquerda.  Nao é senao a relaçao entre as massas e o partido – seja de que ordem for -, entre o proletariado e o PC na conjuntura concreta vivida por Sartre por volta de 1952.

J. L. RODRIGUEZ GARCIA