Arquivo por autores: fontedopazo

MARX E ENGELS “A IDEOLOXIA ALEMÁN”

“De facto, cada nova classe que passa a ocupar o posto da que dominou antes dela vê-se obrigada, para poder levar avante os fins que persegue, a apresentar o seu próprio interesse como o interesse comum de todos os membros da sociedade, isto é, expressando-o mesmo em termos ideais, a imprimir às suas ideias a forma do xeral, a apresentar estas ideias como as únicas racionais e dotadas de vixência absolucta. A classe revolucionária aparece de antemán, pelo simples facto de se contrapor a unha classe, non como classe, mas como representante de toda a sociedade, como toda a massa da sociedade, face à classe única, a classe dominante.” Neste texto, na verdade, Marx refere o caminho que qualquer luta política debe seguir se quiser ser efectiva. A chave está em conseguir que os interesses particulares de unha classe social possam apresentar-se como os interesses xerais da sociedade no seu conxunto. Isto é aquilo que transforma unha classe social na classe dominante. Unha classe nunca é dominante em virtude do seu mero poder de coerçón, da força bruta que é capaz de exercer sobre outras classes sociais dominadas ou subalternas. A um poder puramente coercitivo faltar-lhe-ia aquilo a que politicamente chamamos “lexitimidade”. Ora, na mesma linha do texto de Marx que acabámos de citar, Gramsci conseguíu revelar os segredos ocultos que se escondem por detrás da questón da “lexitimidade” do poder político. Um poder político estabelece-se como lexítimo quando consegue vestir-se com as roupáxens daquilo a que poderíamos chamar, com Rousseau, a “vontade xeral”. Quando unha classe social consegue que os seus interesses económicos e políticos sexam assumidos pola populaçón como unha vontade xeral, podemos dizer que essa classe social conquistou aquilo a que Gramsci chamou a “hexemonia”. As consequências desta troca dos interesses particulares por interesses do conxunto da sociedade som imensas. O conceito de “hexemonia” atesta um fenómeno crucial para o pensamento político: o tema da “servidón voluntária”. As pessoas aceitam a ordem estabelecida como se, no fundo, houvesse unha secreta convicçón que as faz pensar que as cousas son como têm de ser. Assim, para falar de submissón ao poder, non nos basta pensar no poder coercitivo. As pessoas non obedecem por medo ou, polo menos, non fundamentalmente. A submissón voluntária é, regra xeral (como demonstrou Gramsci e tematizaram depois Ernesto Laclau e Chantal Mouffe, autores a que mais tarde faremos referência), muito mais importante. Isso apenas pode ocorrer na medida em que a populaçón, em xeral, considera que o poder é “legítimo”. É fácil compreender que quanto mais unha classe ou um grupo social dominante tiver de recorrer à coerçón policial, ao medo, à ameaça, à força ou à violência, menos o resto da sociedade o considerará um poder “lexítimo”. E mais, o recurso à força é sempre unha proba de que esse poder, no fundo, xá está a sozobrar. Isso é o que ocorre nos períodos de crise social, nos momentos de transiçón de um rexime político para outro. Obviamente, um diagnóstico gramsciano da situaçón na qual actualmente nos encontramos desde que estalou a crise em 2008 é, neste sentido, muito importante. Mais adiante voltaremos a isso.

CARLOS FERNÁNDEZ LIRIA

O “CHEF” MICHEL

Embora português, Michel da Costa nasceu em Marrocos a quinze de Septembro de 1946 e tem unha vasta experiência profissional, non só como cozinheiro, mas como autor de libros sobre gastronomia e formador de cozinheiros. Agora com o seu “Atelier de Cozinha Michel”, o “Chef” Michel é unha das figuras mais mediáticas em Portugal e na Europa, na área da gastronomia. Profundo conhecedor non só da cozinha portuguesa, como também do que se faz em termos de cozinha pelo mundo inteiro, sendo muito respeitado pola sua grande cultura gastronómica. Michel, é consultor de vários grupos empresariais, e igualmente, membro fundador da “Comunidade Europeia de Cozinheiros Euro-Toques Internacional”. Presidente da “Euro-Toques Portugal”, comendador da “Associaçao dos Maitres Conseils en Haute Gastronomie Française”, “Cozinheiro-Mestre da Bélgica”, “Xúri internacional de cozinha e cozinheiro-mestre obreiro da Unión-Europeia”.

A COZINHA DOS FAMOSOS

BERKELEY (UNHA ÉTICA FUNDAMENTADA NA PSICOLOXÍA)

Vemos como avança a primavera iluminista, em que se começam a reivindicar as ideias de beleza e virtude face à visón negativa de Hobbes acerca da condiçón humana, que influirá em Bernard Mandeville. Arrancada das garras da relixión revelada, cuidada no xardim natural que o deísmo lhe possibilitava graças ao universo mecânico newtoniano, a moral ia alcançando a sua maioridade graças à autonomia e confiança na natureza humana. David Hartley (1705-1757), fundador do associacionismo psicolóxico inglês – que se ocupará de estudar os mecanismos do costûme e do hábito -, dará à moral o seu carácter mais iluminista e independente da relixión ao propor unha ética fundamentada na psicoloxía. Partindo de Newton e de Locke, tenta explicar o funcionamento dos nossos processos psicolóxicos através do mecanismo da associaçón. Através dela, as ideias simples convertem-se em complexas, e o prazer e a dor axem como associaçóns elementares presentes nas mais complexas: a simpatia, o egoísmo, a moral, a ambiçón, o amor a Deus. Salvaguardando as devidas distâncias, as recentes descobertas neurocientíficas que situam Deus no nosso cérebro parecem ter um precedente na teoria de Hartley, formulada sem a axuda da psicoloxia cognitiva, da neurobioloxia e dos seus processos neuroquímicos ou da antropoloxía cultural. Se for verdade que tudo se debe ao modo como o nosso cérebro funciona, David Hartley, com a sua física da mente, esteve extraordinariamente à frente do seu tempo, non só pelas suas propostas, mas também por situar o debate no âmbito científico adequado.

LUIS ALFONSO IGLESIAS HUELGA

HOMENÁXEM A ALEJANDRO VIANA (11)

A INFÂMIA DOS CAMPOS DE CONCENTRAÇÓN FRANCESES

No medio desta desolación, unha pequena parte de desprazados, entre eles Alejandro Viana e os seus amigos, evitan o internamento, un privilexio ao alcance unicamente daqueles que acreditan dispor de recursos suficientes ou contan co aval de parentes e amigos residentes en Francia e se comprometen a non solicitar ningunha axuda das institucións públicas do país. As reaccións da sociedade francesa diante do éxodo e do internamento dos refuxiados son enfrontadas: unha parte reacciona con receo diante dos “rojos”, españois e protesta polo que consideran un sacrificio imposto aos habitantes das zonas nas que se sitúan os campos. Pero tamén xorden voces que denuncian as condicións degradantes nos campos de concentración e a morte de moitos refuxiados. Conmovidos polo sufrimento dos exiliados, moitos franceses organízanse en comités de axuda para facerlles chegar roupa, comida e outros medios imprescindíbeis para a vida diaria. Tras a caída de Catalunya a guerra aínda continúa. O 10 de febreiro Negrín regresa en avión a Alicante e pídelle a Azaña que volva a España. Porén, Azaña presenta a súa dimisión como xefe de Estado: a súa saúde, a imposibilidade de lograr a paz e a falta de recoñecemento internacional lévano a tomar esa decisión. A Presidencia da República asúmea Martínez Barrio, pero a descomposición do réxime republicano é tal que en Madrid se producen enfrontamentos entre os partidarios e detractores da rendición. Os Gobernos francés e inglés recoñecen oficialmente o Goberno franquista de Burgos o 27 de febreiro de 1939. Negrín declara que a guerra non rematou, pero os acontecementos de Madrid, que os seguidores do presidente consideran un golpe de Estado, poñen fin á resistencia e facilitan a entrada de Franco na capital o 29 de marzo. Dous días despois, a Deputación Permanente das Cortes, reunida en París, será o escenario dun enfrontamento entre Negrín e unha parte das forzas políticas republicanas que marcará o futuro do exilio. Discútese sobre a lexitimidade dunha Deputación Permanente e dun Goberno que paradoxalmente carecen de territorio e de persoas sobre as que exercer as súas potestades. Ao día seguinte, o 1 de abril de 1939, ao mesmo tempo que Franco declara o final da guerra, Negrín constitúe en París o Servicio de Evacuación de Refugiados Españoles (SERE), aproveitando un certo grao de recoñecemento e tolerancia por parte das autoridades francesas, a pesar das presións e protestas do réxime de Franco. Antes de rematar a guerra, o executivo de Juan Negrín xa instalara virtualmente en Francia un entramado básico de institucións republicanas. A masa de refuxiados, cifrada a comezos de abril en 450.000 persoas, e o problema humanitario que representa é o primeiro e o máis grave reto que o Goberno republicano ten que abordar. Atender e dar amparo aos exiliados que serviran a II República durante a guerra é unha obriga, ademais de humanitaria, moral.

ROBERTO MERA COVAS

O EXÉRCITO E A POLÍCIA, FORAM E CONTINUAM A SER AS FERRAMENTAS PARA A CIVILIZAÇÓN DAS COLÓNIAS.

Por outro lado, as colónias non estavam totalmente desertas, mas povoadas por indíxenas de tanga que por ali deambulavam. Non era fácil, pois, entender porque esse potencial exército de reserva era incapaz de entender ou de se submeter à “lei natural da oferta e da procura” de trabalho, unha lei que, por outro lado, na Europa parecia quase infalíbel (como non pode deixar de ser unha lei que se considera “natural”). Esta espécie de “cancro anticapitalista” que caracterizava as colónias apenas podia ser explicada por unha “falta de civilizaçón”. E sabemos muito bem que o exército e a polícia foram e continuam a ser as ferramentas para a civilizaçón das colónias. Pode ser que sim, para alguns economistas (mesmo sendo marxistas), mas ao Parlamento britânico nunca lhe tería ocorrido mandar um exército de professores iluminados entoar louvores sobre a lei do valor, o intercâmbio de equivalentes, o contracto social e a liberdade. Non é que tais personaxens faltassem na história, mas, em todo o caso, funcionavam melhor na rectaguarda de um exército que estava armado com canhóns e non com palabras. E, ainda assim, o que o senhor Peel se tinha esquecido non era de soldados, mas daquilo que os soldados tinham de fazer. É verdade que a diferença entre um soldado e um operário é que este último pode rescindir o seu contracto à vontade, enquanto um soldado pode ser fusilado por desertor. Mas o assunto non consiste em xulgar desertores, mas em os soldados serem eficazes no momento de xerar as condiçóns nas quais o capitalismo é possíbel, para o que, em primeiro lugar, é preciso conseguir que a lei da oferta e da procura de trabalho se tenha apropriado da realidade da colónia. Esta lei vigorava xá em Inglaterra com a mesma naturalidade com que existe hoxe no mundo da globalizaçón: basta um anúncio de trabalho no “Infojobs” (secçón “oferta de trabalho”) para que, no dia seguinte, qualquer senhor Peel tenha unha fila de desempregados a suplicar por unha “entrevista de trabalho”. Tal como caem as pedras, caem os trabalhadores sobre os postos de trabalho. E, no entanto, nas colónias isso só se conseguía através de recursos muito artificiais e bastante violentos. Os comentários de Rafael Sánchez Ferlósio ao “Ensaio Político sobre o Reino da Nova Espanha” de Alexander Humboldt podem servir-nos para termos unha ideia muito exacta dos termos do problema: A estadia de Alexander Humboldt em Nova Espanha, de quase um ano de duraçón, remonta aos alvores do culto ao “Deus Progresso”, pois decorreu entre os anos 1803 e 1804. (…) Falando da grande variedade de vexetais susceptíveis de elaboraçón industrial e comercializaçón que pôde observar em estado silvestre na Intendência de Veracruz, conclui: “Só esta intendência bastaría para vivificar o comércio do porto de Veracruz, se fosse maior o número de colonos e se a sua incúria, efeito da beneficência da natureza e da facilidade com que providenciam sem trabalho as primeiras necessidades da vida, non entorpecesse os progressos da indústria.” (Sánchez Ferlosio, “Mientras No Cambien los Dioses, Nada Ha Cambiado”)

CARLOS FERNÁNDEZ LIRIA

LITERATURA CLÁSSICA LATINA (OBRAS TÉCNICAS)

OBRAS TÉCNICAS DA PROSA LITERÁRIA

Unicamente o tipo de prosa menos pretenciosa está representada por unha obra que sobrevivéu mais ou menos completa. “De agri cultura”, de Catón, foi escrita alá polo 160 a. C. aproximadamente, quando Itália em conxunto começaba a recuperar-se dos piores efeitos das Guerras Púnicas e quando tinham lugar câmbios radicais no cultivo da terra. No breve prefácio ouvímos a voz didáctica de Catón, o estadista e orador; o seu propósito é didáctico e dirixe-se ao home com dinheiro para invertir. Depois de haber comparádo brevemente o proveito e a seguridade da agricultura, respeito do negócio bancário e comercial, e de ter recomendado a maneira de vida do agricultor, Catón parece dizer-nos: “Basta de eloquência, vamos agora às questóns de negócios.” No que segue temos mezcolança de princípios, notas, receitas, instruçóns e conselhos salteados com apotegmas. Catón non intenta um tratamento sistemático. A obra em conxunto carece do tipo de organizaçón estructural que encontramos imposta incluso artificialmente, ponhamos como exemplo nas “Res rusticae” de Varrón ou na anónima “Rhetorica ad Herennium (perto do 80 a. C.). É unha obra para submerxir-se nela, non para lê-la como um conxunto contínuo, e excepto em aparência, carece do carácter de um manual técnico grego, um xénero humilde mas bem estabelecido, ao que contribuíron os matemáticos, filósofos e “philologoi” helenísticos. Catón pode ser muito preciso dando quantidades para unha receita ou a fórmula máxica exacta para um ritual ou um ensalmo, mas quando trata de descreber unha prensa de azeite xá tem menos êxito, pois, ainda que dá dimensóns precisas das partes, omite a explicaçón adequada de todos os seus termos técnicos e non emprega, como podería tê-lo feito, diagramas com letras à maneira de um Arquímedes ou de um Filón Mecânico. Para nós e para xeraçóns posteriores de romanos, unha qualidade notábel do libro é a pintoresca impressón da personalidade do seu autor, a sua sinceridade provocadora (por exemplo, o seu conselho sobre como elexir e controlar a um administrador e que fazer com um escravo velho, os seus entusiasmos (por exemplo, polas couves como panacea.), a sua mistura de forte mundanidade e de crédula superstiçón, a sua actitude autoritária e o seu respeito polas “mores maiorum”. A falta de organizaçón formal podería explicar-se só até certo ponto como debída às vicisitudes de transmissón e interpolaçón que nos recorda de variádos modos as características da “satura” dos poetas. Esta era só unha das varias monografías ou tratados sobre temas prácticos de importância social que escrebeu Catón. Alguns deles estabam dirixidos como cartas mais ou menos abertas ao seu filho Catón Liciniano, nascido ao redor do ano 192 a. C.

E. J. KENNEY E W. V. CLAUSEN (EDS.)

HANNAH ARENDT (À NUDEZ DO SER HUMANO)

Os refuxiados e os apátridas encontravam-se sem direitos, visto non terem a protecçón e a garantia por parte de um Estado que os reconhecesse como suxeitos xurídicos. Diríamos que forom expulsos da esfera social e política para serem devolvidos ao mundo indiferenciado da natureza, “à nudez do ser humano”, segundo palabras de Arendt. Assim, non se tratava apenas de unha falta de direitos, mas igualmente da falta de unha identidade política e social, da falta de um mundo partilhado com os outros no qual pudessem ser reconhecidos como suxeitos plenos. A questón non era apenas “non terem documentos”, era “non contarem”, non aparecerem. É por isso que a falta de direitos afecta, na verdade, a própria condiçón humana, a possibilidade de realizar acçóns (palabras e actos, dirá Arendt), no espaço público. Neste sentido, as vestes que cobrem essa nudez do ser humano som os direitos, mas a que direitos se refere a autora? A sua crítica aos direitos humanos consagrados nas declaraçóns de direitos de finais do século XVIII debe ser entendida como unha afirmaçón de que a única forma de ter direitos é a partir da pertença a unha comunidade política, ou sexa, a um Estado. Apelar a direitos inherentes à pessoa pelo simples facto de ser pessoa non implica nenhuma obrigaçón por parte dos Estados. “Desde o começo”, afirma Hannah Arendt, “o paradoxo implícito na declaraçón de direitos humanos inalienáveis consistiu em que se referia a um ser humano “abstracto”, que parecia non existir em lado algum.” Os apátridas e os refuxiádos non tinham qualquer autoridade que os protexesse, nenhuma instituiçón que desexásse garantir os seus direitos. Os direitos humanos converteram-se num tipo de lei adicional, num direito de excepçón para aqueles que non tinham nada melhor a que recorrer. O direito a ter direitos refêre-se, assim, ao direito a pertencer a algunha comunidade político-xurídica, ao direito a ser reconhecido como cidadán de um Estado no qual se podem exercer os direitos de cidadania, ou, em termos actuais, o direito (moral) de poder exercer os direitos (xurídicos) individuais, políticos e sociais.

CRISTINA SÁNCHEZ

O TEMPO E A ALMA (5)

O PAI MINHO

Mais que unha fronteira, o rio Minho foi, na história, um factor constante de aglutinaçón. D. Adfonsus d’Hanrique considerava-se senhor das duas marxens, e só o desastre de Badajoz o obrigou a renunciar ao senhorio de Tui. Desde a Pré-História, o rio foi unha espécie de medula da Galiza, e é ele que explica a intensidade das sucessivas ocupaçóns humanas. Sem ser dos mais extensos, o rio Minho é dos mais ilustres rios ibéricos, e servíu de eixo à cristalizaçón humana e histórica da Galiza. Nas suas marxéns nasceram três grandes cidades romanas, que foram sedes de dioceses cristáns e ostentam templos monumentais: Vigo, Ourense e Tui. Só o Ebro se pode orgulhar de tanta nobreza. O rio, mais tarde adoptado como fronteira, foi estrada de acesso e caminho constante de civilizaçón. Foi a partir dele que sucessivos povos e culturas penetraram, se instalaram e se difundiram polos verdes vales. Como explicar portanto que, como nome de província, o topónimo Minho tenha ficado só do lado português? Talvez porque o rio non chega, no seu curso galego, a definir unha paisaxem própria. Três rios, os Medas, país de Valdeorras, som rexións naturais debruçadas sobre o Minho. A comarca ourensana, que podería ter sido um Minho, adoptou o nome da grande e milenária cidade que a domina. E xá no troço comum aos dous países, a marxem norte é um arrabalde de um quadro xeográfico muito mais espectacular, que domina toda a rexión: a profunda ria a que os nossos cancioneiros chamam o mar de Vigo. O destino histórico fez do rio, que foi a alma da Galiza, o marco da partilha que a dividiu e que servíu de escudo à independência portuguesa. E aí está dentro de nós, o que resta do castelo de Melgaço: unha muralha fechada e unha torre de menaxem que se ergue hoxe como um mirante pintoresco sobre um novelo de casario florido. Um documento de 1197 dá notícia de que el rei D. Sancho I concedeu carta de couto ao Mosteiro de Longos Vales, para assim remunerar o serviço que D. Pedro Pires, prior daquele mosteiro, fez ao rei edificando à sua custa a torre e fortaleza da vila de Melgaço. Depois disso hoube muitas reconstruçóns, como non podía deixar de ser. Unha lápida xunto da porta recorda que, em 1263, o Mestre Fernando consertou a muralha, por ordem real, e que o casteleiro do rei, Martinho Gonçalvez, fez um novo troço de muralha. Aí están três avatares esquecidos, dos que axudárom de maneira afectiva a construir Portugal: o prior Pedro Paulo, Mestre Fernando e o casteleiro Martinho Gonçalves.

JOSÉ HERMANO SARAIVA E JORGE BARROS

DAVID HUME (DIÁLOGOS SOBRE A RELIXIÓN NATURAL)

O ARGUMENTO DO DESÍGNIO NA FILOSOFIA DA RELIXIÓN E NAS CIÊNCIAS CONTEMPORÂNEAS.

O efeito conxugado das críticas de Hume e do darwinismo, levou muita xente a pensar que o argumento do desígnio tería de ser definitivamente abandonado. Mas, nem todos pensam dessa maneira. Alguns reconhecem que a versón do argumento que Hume discute nos “Diálogos” e que William Paley apresenta em “Teoloxia Natural” quedou sériamente afectada por essas críticas, mas ou xulgam possíbel reformulá-las de maneira a evitar os seus efeitos ou xulgam haber factos que só podem ser explicados recorrendo à ideia de um criador intelixente. A versón do “argumento do desígnio” de Richard Swinburne é um exemplo do primeiro tipo e os “argumentos antrópico-teleolóxicos” e da “complexidade irreductíbel” som exemplos do segundo, Como o argumento do desígnio é de lonxe o principal tópico dos “Diálogos” e continua a estar no centro do debate em filosofia da relixión, iremos considerar brevemente algunhas dessas respostas.

A VERSÓN DE RICHARD SWINBURNE

Swinburne pensa que há dous tipos de ordem no universo: a “ordem espacial”, a que também chama regularidades de co-presença, e a “ordem temporal” ou , de sucessón, como as leis de Newton. A versón do argumento de Hume tem por base a complexidade dos obxectos naturais, sendo, por isso, um argumento que se baseia na ordem espacial. Darwin, ao mostrar como a complexidade dos organismos tem orixem nas forças cegas da natureza, embora non tenha destruído completamente esta versón do argumento, tornou-a, muito fraca. É, no entanto, possíbel construir unha versón muito mais forte -unha versón que non sexa afectada nem pela crítica de Hume nem pelo darwinismo- tendo por ponto de partida, non a ordem espacial, mas a ordem temporal. Como a existência deste segundo tipo de ordem é extraordinária, pois o universo poderia non obedecer a qualquer lei, é preciso explicar as leis da natureza, ou melhor, o facto de o universo se comportar de acordo com essas leis. Ora, a ciência non pode explicar estas regularidades, porque a explicaçón científica faz-se sempre por intermédio de outras leis da natureza e son precisamente essas leis que é preciso explicar. Portanto, ou as aceitamos como um facto bruto e inexplicábel ou temos de encontrar outro tipo de explicaçón. Swinburne pensa que existe outro tipo de explicaçón, a que chama unha explicaçón de tipo pessoal: Deus. Como Deus é a explicaçón mais simples -mais simples, por exemplo, que o universo, que tem muitas características que exigem explicaçón-, é, por isso, a explicaçón mais provábel

DAVID HUME

BREVE HISTÓRIA DE QUASE TUDO (15)

O PLANETA X

Unha pergunta que surxe naturalmente é: porque se demorou tanto tempo para descobrir unha lua no nosso próprio sistema solar? Por um lado, isso depende da direcçón para onde os astrónomos apontam os seus instrumentos, por outro, daquilo que esses instrumentos foram concebidos para detectar, e, por outro, por se tratar de Plutón, um planeta difícil. Mas a razón principal é a direcçón para onde eles apontam os instrumentos. Nas palabras do astrónomo Clark Chapman: “A maior parte das pessoas acha que os astrónomos ván lá para fora à noite e varren o céu com os seus telescópios. Non é verdade. A grande maioria dos telescópios que existem som feitos para espreitar unha parte ínfima do céu, localizada a unha distância infinita, a fim de detectar um quasar, procurar buracos negros ou observar unha galáxia distante. A única rede de telescópios que varre os céus de unha ponta à outra foi concebida e construída pelos militares.” As reproduçóns artísticas têm-nos levado a imaxinar unha clareza de resoluçón fotográfica que non existe na astronomia real. Na fotografía de Christy, Plutón aparece muito pouco nítido e desfocado -parece mais um borboto cósmico- e a sua lua non é aquele astro amigo, romanticamente iluminada por trás e rigorosamente delineada que poderíamos ver nunha pintura da National Geographic, mas apenas unha minúscula e indistinta suxestón de qualquer cousa muito desfocada ali ao lado. De tal maneira desfocada que, na realidade, decorreram sete anos até que alguém voltasse a detectar a lua, sendo assim confirmada a sua existência por unha segunda entidade. Um detalhe engraçado na descoberta de Christy foi ter acontecido em Flagstaff, xá que fora também aí que, em 1930, Plutón foi detectado pola primeira vez. Essa descoberta debe-se em grande parte ao astrónomo Percival Lowell. Lowell, orixinário de unha família tradicional e abastada de Boston (a que consta da famosa piáda que diz de Boston: a cidade do feixón e do bacalhau, em que os Lowells só falam com os Cabots, enquanto os Cabots só falam com Deus), legou o famoso observatório com o seu nome, mas ficou para sempre conhecido pela sua crença de que Marte estaba coberto de canais construídos por dilixentes marcianos com o obxectivo de escoar água das rexións polares para as terras secas mas productivas mais próximas do equador. Outra das convicçóns de Lowell era que existia, algures para lá de Neptuno, um noveno planeta ainda por descobrir, a que chamou “planeta X”. Baseou esta afirmaçón em irregularidades detectadas nas órbitas de Urano e Neptuno, e dedicou os últimos anos da sua vida a tentar encontrar um “xigante gasoso” que tinha a certeza de se encontrar por esses lugares. Infelizmente, morreu subitamente em 1916, parcialmente esgotado pola sua procura, e a investigaçón caíu no esquecimento.

BILL BRYSON

NICOLAUS MACHIAVELLI (IL PADRINO)

Corria o ano de 1478. Naquele momento, o governo de Florença estaba nas máns de Lourenço de Medici, um príncipe “magnífico”, mas um péssimo banqueiro. Lourenço neglixenciou os negócios em prol da arte, e a inexorábel concorrência na banca reforçou-se ao ponto de os Pazzi se tornarem banqueiros e validos do papa. E, como acontece com regularidade, os Pazzi planearam chegar também ao governo de Florença, aproveitando o apoio de Sua Santidade. A forma escolhida para dar o golpe de Estado é unha proba da brutalidade do período e non destoaria dunha hipotéctica quarta parte de “O Padrinho”. A conxura dos Pazzi pretendía assassinar Lourenço de Medici e o seu irmán Juliano na catedral de Santa Maria del Fiore, durante a missa de domingo de Páscoa. O magnicídio debía acontecer precisamente ao sinal combinado. Coordenadamente, no momento em que o pároco se preparaba para elevar a hóstia durante a consagraçón, vários dos homes dos Pazzi, incluindo um sacerdote, puxaram das suas adagas e começaram a apunhalar os Medici. A crueldade dos atacantes foi tal que um deles desferíu um golpe… na própria perna! O rebuliço que se seguíu precedeu ó assombro xeral. Rapidamente se verificou que o ferido mais grave era o irmán do Magnífico, Juliano, apunhalado dezanove vezes até à morte. Em contrapartida, Lourenço conseguíu escapar com feridas de menor gravidade graças, sobretudo, à axuda prestada por um amigo poeta, exímio com a espada tal como com a pluma. À mesma hora em que isto acontecía na igrexa, o arcebispo de Pisa, de conluio com os Pazzi, tentava assaltar o poder do Palazzo Vecchio, sede da “Signoria”. Mas o levantamento fracassou e os conspiradores forom executados. O mesmo arcebispo acabou pendurado nunha das xanelas do palácio, ataviádo com o seu hábito relixioso, enquanto o velho Francisco de Pazzi foi arroxado por outra das xanelas, igualmente atado a unha corda. Os restantes conspiradores forom linchados, arrastados e mutilados por unha multidón enfurecida, que protagonizou unha violenta reaçón em massa a favor dos Medici. Como resultado, Lourenço de Medici continuou no poder e reaxíu endurecendo as suas políticas. Só a terríbel purga dos Pazzi custou quase unha centena de vidas.

IGNACIO ITURRALDE BLANCO

GALIZA PARA COMÊLA (EMPANADA)

INGREDIENTES:

Farinha, Lévedo, Ovos, Auga, Azeite, Azafrán, Pimenta, Sal, Cebola, Pimento morrón, Carne ou Peixe ou Marisco …

RECEITA:

Para elaborar a masa, há que poñer a farinha nunha perola e engadirlle auga morna na que se desfan previamente lévedo, sal e fariña -e, no caso de querer enriquecela, dous ovos batidos- Hai que amasar ben esta mestura ata conseguir a consistencia axeitada (nin moi líquida nin sólida), axudándo-se para iso dun chorro de graxa derretida ou azeite. Hai que deixar levedar a masa unhas horas -mellor se é unha noite enteira- para que aumente de volume e volver amasala pasado ese tempo. Chegado o momento de fazer a empanada, córtase a cebola e o pemento morrón, e bótanse nunha tixola posta ó lume con graxa ou aceite quente. Cando comezan a dourarse engádese a pementa, o azafrán e o ingrediente elixido, a ser posible picado ou esmiuzado -no caso do bacallao, anguía, lamprea, xamón, chourizo, raxo, coello, galiña…- , ou enteiro se polo seu tamaño e consistencia non se estraga ó movelo na tixola -é o caso dos berberechos, o polbo, as zamburiñas…-; e revólvese esta mestura (a zarangallada) durante uns segundos. Se o ingrediente principal, pola contra, debe ir necesariamente enteiro -como ocorre coas xoubas-, aínda que non sexa máis que por unha cuestión estética, entón apágase o lume, xa que este se engadirá ó final. Mentres o recheo enfría, hai que poñer unha pouca fariña nunha superfície lisa para estirar a masa, xa levedada, e que non se pegue. Antes amasábase na artesa, pero hoxe en día conformarémonos coa encimeira ou coa mesa da cociña. Repártese a masa en dúas, cóllese unha das metades e, poñendoas sobre a superfície enfariñada, coa axuda dunha vella botella ou dun rolo de madeira, estírase ata que forme unha lámina delgada. Antigamente a base sobre a que cocía a empanada eran unhas follas de verza: tantas como masa se puidera facer, que normalmente era menos do que a un lle gostaría. Coa primeira lámina de masa, que é a que vai conformar a base da empanada, procédese a poñerlle por riba o recheo no caso de que xa o teñamos todo mesturado. Se o ingrediente principal aínda está esperando, primeiro bótase o aceite coa cebola, o allo e o pemento, e logo o recheo principal, con coidado de que quede ben repartido. Repítese o proceso de estirar a masa coa segunda lámina, coa que se cubrirá a base e mais o recheo, retorcendo un pouco os bordos de ambas as capas para que quede ben selado e enroscado o conxunto. Sen embargo, no centro da tapa superior adoita deixarse un burato por onde, ademais de “respirar”, se pode engadir prebe sobrante ou sofrito se chegase a necesitalo. Tamén se pica cun garfo varias veces para o mesmo efeito. A decoración desa capa constaba xeralmente de tiras de masa cruzadas conformando un enreixado pouco tupido. Agora xa está lista para ir ó forno e non queda máis que engadir para retocar a cor a media cocción. Para iso faise unha mestura de xemas de ovo batidas e auga, úntase con ela un pincel de cociña (antigamente facíase coa pluma dunha galiña ou un trapo branco) e a masa recibe unhas pinceladas coas que adquire unha tonalidade brillante. Pero nos casos menos afortunados non se pensaba sequera en dar lustre, xa que o ingrediente principal non podía ser máis que cebola ou, en todo caso, patacas e algo de touciño que sobrara dunha comida anterior.

VARIANTES

Segundo sinala Álvaro Cunqueiro, agás as ostras e as ameixas, practicamente todo o que corre, nada ou voa, e que pode ir tamén á cazola, halle sentar ben a unha empanada. E mellor ós comensais. Por iso é inesgotable a nómina de variantes deste prato segundo o elemento principal elixido ou a mestura de distintos ingredientes. Que non queden por mencionar algunhas das “delicatessen”: as de anguías de Ourense ou da Terra Chá lucense, as de xoubas de Sada ou as de sardiñas de Porto do Son, as de berberechos e vieiras das Rías Baixas, a de Congro nas Mariñas lucenses ou as de lamprea de Caldas de Reis ou Tui, por exemplo. Por suposto, as variantes tamén derivan do tipo de masa empregada, que cada vez admite posibilidades máis sofisticadas, como o follado.

GALICIA PARA COMELA (HÉRCULES DE EDICIONES S. A.)

BERGSON (MULTIVERSO EXUBERANTE)

Embora actualmente tendamos a opor a filosofia anglo-saxónica à europeia, há non muito tempo o pensamento norte-americano e o francês apareceram irmanados em James e Bergson. “Se non tivesse lido Bergson, continuaria provavelmente enclausurado a amontoar infindáveis folhas de papel”, escreve James em “Um Universo Pluralista”. A confluência produziu-se no âmbito da filosofia pragmatista, a linha de pensamento dominante nos Estados Unidos. De um ponto de vista filosófico, o pragmatismo defende que, para funcionarem e se desenvolverem bem, as pessoas necessitam de liberdade face às relaçóns entre meios e fins. Mais profundamente, proclama que a verdade se constrói através da acçón: “todo o fazer é um inventar”. Para James, a emoçón e a sensaçón, habitualmente menosprezadas pelo racionalismo, desempenham um papel essencial neste processo. Com as suas diferênças, Bergson e James deram unha base metafísica ao seu pragmatismo: as verdades som relativas às nossas necessidades (non debe perguntar-se “porquê?”, mas “funciona?”), contudo, a realidade da qual se extraem pode, apesar de tudo, suxerir ao filósofo unha verdade mais profunda, esta, sim, absolucta e exaustiva: a sua plasticidade serve para a criaçón contínua de novidade num universo pluralista, nem finito nem infinito, mas indefinido (James criou em 1895 o termo “multiverso”, que depois sería usado pelos astrofísicos noutro contexto). Neste enquadramento, a utilidade é um instrumento de “negociaçón” com a matéria ao qual debemos ater-nos, mas pelas suas frestas non deixa de penetrar algo que a ultrapassa. A “realidade” non se esgota nas suas “verdades”, pelo que a verdade está sempre por decidir.

ANTONIO DOPAZO GALLEGO

LITERATURA CLÁSSICA GREGA (ESTESÍCORO)

ESTESÍCORO

Estesícoro de Hímera, considerado na Antiguidade o sucesor de Alcmán dentro da lírica, é especialmente conhecido pola sua remodelaçón dos temas épicos em metros líricos. Nesta narraçón lírica extendida, Estesícoro non foi ao parecer único. Sácadas de Argos, que escrebeu em Esparta a finais do século VII a. C., compuxo um “Saqueo de Troia” com mais detalhe ainda que Estesícoro. Xanto de Lidia, outro predecesor bastante obscuro de Estesícoro, compuxo unha “Orestíada”, que puido ter influênça sobre este último. A popularidade dos temas míticos nos xarróns contemporâneos é paralela a este interesse em amoldar os mitos a novas formas mais vivas. As areias exípcias e a paciente habilidade dos papirólogos elevaron espectacularmente o nosso conhecimento da poesía de Estesícoro. Uns papiros recentemente publicados, adxuntaron à nossa bagáxem dos “Nostoi” a “Palinodia a Helena”, a “Orestía” e a “Caza do Xabalí de Calidón; e os últimos dez anos viron a apariçón de fragmentos importantes da “Xerioneida”, o “Saqueo de Troia”, a “Erífile”, e talvez o mais importante, um poema desconhecido até entón sobre a sorte da casa de Edipo e a luta de Polinices e Eteocles. Estes novos descobrimentos derom razón ao alto valor que os antigos críticos concedíam à obra de Estesícoro, confirmarom o seu papel como vínculo entre a narrativa épica e lírica, e probado a sua importância na representaçón dos mitos na arte do século VI. É necesária, non obstânte, certa cautela. Non há unanimidade absolucta sobre que todos os novos fragmentos troianos e tebanos pertençam a Estesícoro. Em especial alguns rasgos métricos do papiro “Lille” diférem da práctica probada de Estesícoro. A matéria temática e o estilo proporcionam um alto gráu de probabilidade, mas nunca certeza absolucta. A tradiçón biográfica dá como datas para Estesícoro 632/29-556/53 a. C., tornando-se contemporâneo aproximado de Safo e Alceo e unha xeraçón posterior a Alcmán. Está relacionado tanto com Matauro de Locros no sul da Itália como com Hímera na Sicilia, e afirma-se que foi enterrado em Catânia, onde a sua tumba foi muito celebrada arquitectônicamente. A maioría dos escritores antigos relacionam-no com Hímera, mas também com Matauro que tinha essa mistura de dórico e Xónico, tanto na fala como na literatura, que marca a sua poesía. A sincronía da sua morte com o nascimento de Simónides (556-53 a. C.) pode considerar-se significativa de unha divisón importânte entre os estilos velho e novo. Simónides mesmo cita a Estesícoro como autoridade estabelecida, à altura de Homero. Éupolis, nos “Hilotas” (424 a. C.), une os cantos de Estesícoro com os de Alcmán e Simónides como “velhos”. Os novos fragmentos probam a importância de Estesícoro para o desarrolho da narrativa lírica extensa em Baquílides e para as odes de Píndaro, como a “Pítica”. Os seus poemas, parece, eram probabelmente mais pausados nos seus movimentos e mais chegados à corrente épica que às técnicas altamente selectivas da lírica de finais do século VI e princípios do V a.C. Os novos textos também prantexam um problema importânte. ¿Como se cantavam e executavam estes poemas? ¿Eram corais? A “Xerioneida”, por exemplo, debeu de ter polo menos 1.500 versos, o qual a faría três vezes e meia mais larga que a quarta “Pítica” de Píndaro, a ode coral mais larga que se conserva. Esta obra, nunha estimaçón aproximada, requeriría polo menos quatro horas para a sua representaçón, mais tempo do que um coro puidéra dançar em boa lóxica. A liberdade e a flexibilidade do metro, suxérem que Estesícoro cantaba estes poemas com a sua própria lira, sem acompanhamento coral. Esta poesía, herdeira da recitaçón épica ou rapsódica, é chamada “citárica”. À diferênça da obra do rapsóda, é unha composiçón orixinal; a diferênça da do monodista, é narrativa e longa, non pessoal e tampouco breve. “O Saqueo de Troia” de Sácadas e “A Orestía” de Xanto, mencionadas “supra”, probabelmente están dentro da mesma categoría.

P. E. EASTERLING E B. M. W. KNOX (EDS.)

ESPINOSA (O VERDADEIRO BEM)

Habendo-me a experiência ensinado que, tudo quanto na vida corrente sucede é com frequência vano e fútil. E tendo eu observado que nada do que directa ou indirectamente me provocava temor, era em si mesmo bom ou mau, a non ser enquanto afectava o espírito. Decidí, por fim, inquirir se habería algo que constituísse o verdadeiro bem? Susceptíbel de se comunicar, e pelo qual exclusivamente, rexeitando tudo o mais, o ânimo fosse afectado mais ainda. Se habería algo que, unha vez encontrado e adquirido, proporcionasse a fruiçón eterna da suprema e contínua alegria? Digo que “decidi por fim”, porque, à primeira vista, parecía despropositado querer renunciar ao certo polo ainda incerto. Via, é certo, as vantaxens que as honras e riquezas nos alcançam e de cuxa demanda me sería forçoso desistir se quisesse empenhar-me sériamente neste novo empreendimento e se a felicidade suprema nela se contivesse. Via nitidamente que eu tería de ficar dela privado; e se, pelo contrário, nelas non residisse, e eu as procurasse de modo exclusivo, ficaria igualmente privado da felicidade suprema. Inquietava-se, entón, a minha alma, sobre a possibilidade de realizar o novo empreendimento ou de, ao menos, atinxir a certeza a seu respeito, sem alterar a ordem e a conducta comum da minha vida – o que em ván repetidamente tentei. Na verdade, o que mais frequentemente sucede na vida e se considera como bem supremo entre os homes -como das suas acçóns se pode depreender- resume-se a três cousas: riquezas, honras e prazer sensual. Por elas de tal modo se dispersa a mente que mal pode pensar em qualquer outro bem.

JOAN SOLÉ