CÁNOVAS DEL CASTILLO, Antonio (Málaga, 1828-1897). Político espanhol do partido conservador responsábel da restauraçón da dinastía borbónica em España. Foi sobrinho de Serafín Estébanez Calderón, cuxa vida e época estudou em “El Solitario y su tiempo” (1883). Licenciou-se em dereito em 1853 e foi nomeádo ministro do goberno em 1864 e primeiro ministro em 1874. Editou a monumental “História general de España” (1890-1894, 18 vols.); escrebeu três volûmes de ensaios e conferências, “Problemas contemporáneos” (1884), “Arte y letras” (1887) e “Estudios del reinado de Felipe IV” (1888, 2 vols.), ademais de um libro de “Obras poéticas” (1887). “La campana de Huesca” (1852) é unha novela histórica baseada nos feitos do século XII. Escrebeu também unha interesante “Historia de la decadencia de España desde Felipe II hasta Carlos II” (1910). Segundo parece, morreu assassinado polos imperialistas.
CANO, José Luis (Algeciras, 1912). Poeta, antólogo e crítico literário. Pertencéu ao grupo que participou na revista “Litoral”. Fundou a colecçón poética “Adonais”, que se publicou de 1943 a 1963. Desde Xaneiro de 1946 até à data foi secretário da revista mensal “Ínsula”. A sua poesía, inspirada quase sempre na cidade de Málaga, publicouse em “Sonetos de la bahía” (1942), “Voz de la muerte” (1944), “Las alas perseguidas” (1946), “Otoño en Málaga y otros poemas” (1955), “Luz del tiempo” (Málaga, 1962) e “Poesía” (Barcelona, 1964). Escrebeu unha biografía, “García Lorca” (1962); estudos críticos, “De Machado a Bousoño” (1955) e “Poesía española del siglo XX” (1960). As suas antoloxías contribuíron para dar a conhecer as correntes poéticas espanholas do momento: “Antología de poetas andaluces contemporáneos” (1952), “Antología de la nueva poesía española” (1958), “El tema de España en la poesía española contemporánea” (1964) e “Antología de la lírica española actual” (1964). Últimamente publicou “Poesía española contemporánea” (1974), que reúne algúns artigos previamente publicados na revista “Ínsula” e “La poesía de la generación del 27” (2.ª ed., 1973).
Pola vista, non só se distinguem as côres, senón também o tamanho, o número, a figura, o movimento, a distância, a rugosidade, o brilho e tudo o que tem relaçón com isto, como a igualdade, a semelhança, a velocidade e os seus contrários. A água obscurece os corpos, duplica-os, unhas vezes fai-nos maiores e outras menores, câmbia-lhe a figura, abulta-os, fai-nos móbeis e lixeiros. Mas non sempre é assím, senón que outras vezes acontece de maneira diferente. O ar, às vezes, diláta-os -quando sopra o vento do Sul-. Escurece-os, agranda-os e duplica-os, como passa com o eco, ou como quando están expostos ao Sol ou à Lúa, e algunhas vezes actua de forma contrária. Incluso cousas pintadas parecen às vezes esculpidas e vivas, e as esculpidas, à sua vez, com muita maior frequência parecen vivas. O vidro, o corno e o cristal fán os corpos, segundo convenha, maiores ou menores, gordos ou delgados, da mesma côr ou de várias; nunha palabra, ao gosto do artífice. De ahí que haxa tantas clásses de espelhos e de lentes. ¿Qual destes meios os transmite melhor e mais fielmente? Seguro, que non o sabes! Se dixéras que o ar, o negarei e tu non serás capaz de probá-lo, non obstânte admito! Mas, a verdade é que às vezes, agranda os obxectos e, às vezes, fai-nos mais pequenos!
Era o rei e a reina de un país, que non tiñan fillos, i estando un día a reina asomada no balcón viu pasar por baixo un lagarto e dixo: -Quen me dera ter un fillo, anque fora como ese lagarto. En efeuto, saliu embarazada e no seu tempo deu a luz un rapaz igoal a un lagarto. Pasaron anos e un día o príncipe lagarto díxolle á súa mai: -Eu quérome casar. -¿E con quen te vas casar, queridiño? É millor que se che tire esa ideia da cabeza porque ó fin niguén te vai querer. E contestoulle o príncipe: -Boeno. Eu quérome casar. I entón a mai foi falar con tres irmás que eran moi probes para ver se querían o seu fillo. E como as tres dixeron que sí, propúxolles a reina que a que resistise os beixos do príncipe aquela había ser a que casara. Foi a máis vella e ó chegarlle o lagarto onde o peito xa quedou desmaiada. Foi a segunda e pasoulle o mesmo, e foi a máis nova e dixo: -Pois eu hei resistir. E así pasou. O lagarto subiu, baixou, e beixouna canto quixo, i ela tan campante. Chamaron os padriños, foron onda o abade, e casáronse. E pro outro día da voda a reina faloulle á súa nora: -¿Que tal pasaches a noite, miña filla? -Moi ben. ¡Ai si vira que mozo bonito é o príncipe cando se quita de noite a pelica do lagarto! I entre as dúas ordearon de que cando il estivera durmindo roubarlle a pelica e queimarlla para que non a volvera a pór, e de esa forma andivera sempre como os demais homes. E así o figueron. Mais á maná perguntoulle o príncipe á súa muller: -¿Onde me puxeches o vestido? -Eu non che sei de il. -Pois xa que non sabes nada, ou mo tras ou marcho polo mundo adiante. E o príncipe fuxiu da casa e botouse polo mundo adiante sen saber onde iba parar, mais tivo a sorte de meterse nun reinado onde falou ca filla do rei e namoráronse un do outro. E a muller do príncipe andaba toda desgustada sen saber do paradeiro do seu home e botouse a buscalo por un lado e polo outro. Indo de camiño alcontrou unha muller vella que lle perguntou: -¿E logo pra onde vas? -Vou buscar ó meu marido que se me marchou. -Pois mira, marcha de présa que o teu home vai casar ca filla do rei de aquil reinado. E ti has facer de esta maneira: colle esta mazá, esta pera e esta laranxa e vai pórte nas escaleiras do pazo do rei. E primeiro abres a mazá e sairache unha roca e un fuso de ouro e brillantes e ti has fiar coíles hastra que pase a noiva do teu marido, e cando che diga se vendes o fuso e a roca, ti dislle que non, e que soio llos das se che deixa dormir unha noite co seu mozo. A muller do príncipe foi andando e chegou ó pazo do rei e púxose nas escaleiras co fuso e a roca, e pasou todo asegún dixera a vella. Non lle gostaba moito á filla do rei que aquela muller se deitara co seu home, mais por fin, como se lle antoxaran a roca e o fuso, deixou que dormiran xuntos. Mais á noitiña, a princesa deulle ó príncipe lagarto unha auga dormideira pra que en toda a noite non falara coela. Deitouse a muller na cama co seu home e díxolle: -¿Pero ti non me conoces? Mira que son a túa muller de denantes, a que che queimou o vestido. Fálame, non me mates porque xa ando moito tempo perdida sen saber de ti. Mais il dormía e non lle contestaba. Veu a mañá e ela egueuse e il quedou sen saber nada do que pasara. I ela entón volveu á escaleira do pazo e abriu a pera e sacou un sarillo de ouro e brillantes, máis bonito aínda que a roca e o fuso, e púxose a ensarillar e cando pasou a princesa e antoxóuselle o sarillo, ela díxolle que non llo daba se non a deixaba dormir outra vez co seu noivo. E deulle o permiso. Mais volveron a pasar as mesmas cousas que a noite anterior porque a princesa tamén lle deu auga dormideira ó seu mozo, e a pesares de que a muller toda se mataba a falarlle il non lle contestaba cousa ningunha. I ergueuse e marchou con moita pena. Pero o goardia que gardaba o pazo díxolle ó príncipe que xa había dúas noites que estaba coíl unha muller na cama e que lle falaba e lle decía se non se acordaba de cando estaban casados, se non a coñecía e que se fose coela. Entón il deuse de conta de que era a súa primeira muller. Entrementres ela volveu pórse na escaleira do pazo e abriu a laranxa, que era o último que lle quedaba, e sacou unha debandoira de ouro e brillantes. Pasou a filla do rei, viuna e antoxóuselle, mais a muller díxolle que non lla daba se non a deixaba dormir outra noite co seu mozo. E a princesa respondeulle que si. Mais de aquela o príncipe, en vez de beber a auga dormideira, botouna polo peito abaixo. I estando na cama volveu a profiarlle se non se acordaba de ela e de aquiles tempos pasados. Que lle falase, que non a fixese sofrir, que se non lle falaba aquela noite que ela xa estaba perdida. Il ben ouvía, mais non lle decía nada nin llo dixo tampouco en toda a noite. Cando foi día, o príncipe ergueuse e marchou xunto ó rei de aquil reinado e falaron. E dixo o príncipe: -Eu teño un baúl e perdinlle as chaves e agora figuen outras novas. Súa Maxestade me dirá coales son millores, as que tiña ou as que figuen novas pra mesma pechadura. E o rei respondeulle: -Millores son as que eran nativas do baúl. E contestou o príncipe: -Eu era casado, deixei a muller e vin por aiquí, mais agora apareceume a muller. Xusto é que me marche coela e que deixe á súa filla. O rei quixo mudarse, mais por fin tivo que cumplir o que denantes dixera e deixar ó príncipe lagarto que marchara na compañia da súa primeira muller.
HÉRCULES DE EDICIONES (LÓPEZ CUEVILLAS, F. E LOURENZO FERNÁNDEZ, X., 1930: VILA DE CALVOS: NOTAS ETNOGRÁFICAS E FOLKLÓRICAS, SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS, SANTIAGO DE COMPOSTELA.
AS VERSÓNS BASEADAS NO AXUSTE PERFEITO (FINE-TUNING) E NA COMPLEXIDADE IRREDUCTÍBEL.
No último século, o conhecimento científico progrediu bastante e revelou a existência de características do mundo orgânico e inorgânico que parecerom a algúns cientistas, sobretudo físicos e biólogos, demasiado extraordinárias para poderem ser explicadas apenas com base nas leis da natureza. Isso esteve na orixem de novas versóns do argumento do desígnio, que têm por base as noçóns de “princípio antrópico”, “axuste perfeito” e “complexidade irreductíbel”.
O AXUSTE PERFEITO E O ARGUMENTO ANTRÓPICO-TELEOLÓXICO.
A ideia por detrás desta versón do argumento é simples. As descobertas em astrofísica, cosmoloxia e bioloxia reveláram a existência de um número significativo de constantes cósmicas, aparentemente arbitrárias (isto é, que non podem ser determinadas a partir das teorias e tenhem, polo menos por agora, de ser determinadas empiricamente), sem as quais o nosso universo seria impossíbel. Estas constantes revelam um axuste de tal forma perfeito, que alguns cientistas e filósofos se recusam a aceitar que este sexa unha mera coincidência e que, por conseguinte, o universo tenha orixem num grande número de acontecimentos acidentais. Isso levou-os a pensar que essas constantes tenhem por causa um ser pessoal, o único tipo de ser capaz de produzir esses resultados. Dá-se a este argumento o nome de “argumento antrópico-teleolóxico”, por se basear no princípio antrópico, segundo o qual o universo tem de ser tal que permita a existência de seres conscientes. Unha interpretaçón fraca deste princípio limita-se a afirmar que se as condiçóns iniciais do universo fossem outras nós non existiríamos e é, em sí, relativamente trivial. Mas há outra interpretaçón, que realça o axustamento destas condiçóns para a existência da vida e chama a atençón para o facto de unha lixeira variaçón nos seus valores dar orixem a um universo completamente diferente, suxerindo que é muito improvábel que a existência humana resulte de unha evoluçón acidental. Esta interpretaçón forte do princípio afirma, de maneira muito mais controversa, que nós, os observadores, estamos cá porque o universo foi feito intencionalmente de modo a permitir a existência de seres humanos.
Atenas, foi elexída há 160 anos, como capital da Grécia. Quando era apenas um vilório de 6.000 habitantes. Hoxe em día é unha caótica urbe com perto de 10.000.000 de pessoas, carente de planificaçón, tráfico e ruído infernal e unha contaminaçón galopante. Muitas das cousas da Acrópolis, som meras cópias e os orixinais están a bom recaudo em Londres, onde chegarom nos enormes baúles do Conde de Elgin, ou protexídas do tempo e da contaminaçón, no Museo da Acrópolis. Athinai, foi tán constantemente saqueada, xá desde os tempos romanos que, parece um milágre que ainda poidamos ver algo de pé. Também é notábel que as ampliaçóns a partir do seu núcleo orixinal, desilusionem profundamente os visitantes. Ampliaçóns, que derom à cidade um aspecto desordenado e o que é pior, impessoal, indiferente. É verdade, que a grande cultura clássica do período ático, encontra-se mais nos libros, que nesta cidade moderna. Sobram os decadentistas, que em lugar de encontrar-se com os efêbos descendendo cerimoniosamente, polos caminhos das Panatenaicas, correm o perigo de encontrar-se com unha procesión a Santa Bárbara, encabezada por barbudos popes. A Athinai Mediéval, concentrada entre os despoxos da cidade clássica: entre as ruínas da Ágora, amontoam-se igrexas bizantinas, mezquitas, banhos, madrazas, tendas e tabernas, qual cerimónia da confusón e do despropósito. Espectáculo, contemplado permanentemente polas heróicas reminiscências da Acrópolis, forom os séculos em que Athinai deixou de parecer-se a sí mesma, para parecer-se mais ao mundo.
Zeus, todo poderoso, pai de todos os gregos, ordenou a “Philoksenia”, ou sexa, o amor para com os extranhos (apesar das malas experiências habídas com quase todos os extanxeiros, que visitarom Grécia durante milénios). Mas, as malas línguas, atrevem-se a afirmar que, o que Zeus quería era outra cousa. Nas terrazas das casas, depois de tomar a séxta nacional, a xente espreguiça-se em pixama. É unha maneira de sobreviver aos rigores do calor. Os pátios frescos das casas e os xardins Nacionais, som também lugares de refúxio durante o abrasador meio-dia. As mulheres costuram e os velhos xogam eternamente nos cafés. O ailhamento e a solidón (Monaxia), som para um grego quase um pecado. Estar só, é um símbolo de fracasso! Os gregos están sempre em “Parea”, que signifíca malta ou grupo de amigos e familiáres. Na Praça Kolonaki, em cafés de estilo francês, reunem-se os intelectuais, para intentar arranxar o mundo e tomar um café. “¡¡Se xuntas quatro gregos, teis cinco presidentes!!”. A música grega, é como se albergára no seu cerne unha glorificaçón da dor. O grego é muito supersticioso, tem miles de remédios contra o mal-de-olho, todos da côr azul (excepto as pessoas de alhos azuis, que som “cenizos”). Contas, rosários, cruzes, circulos pintados nas paredes e sobre tudo, non tenhem repáros nem discreçón, à hora de cuspir contra o mal-de-olho.
Os turcos! A dominaçón turca durou mais de 400 anos. Os turcos, para os gregos é um tema tabú! A sua tolerância ao extranxeiro acaba com o turco! É visceral, e está à flor de pel! Até há alguns anos, non existía um “café grego”. Bebía-se “café turco”, feito com pó fino, fervído na água, lixeiramente doce, servído em taça pequena e com os pousos no fundo. Hoxe, ninguém o bebe. Agora, consumem-se litros diários de “café grego”, feito com pó fino, fervído na água, lixeiramente doce, servído em taça pequena e com pousos no fundo
NOTAS TOMADAS DE UNHA XORNADA EM ATHINAI
Às seis horas da manhám. Visita ao Mercado de Abastos, para purgar-se com um caldo de tripas, os cheiros fortes, as cores da madrugada e o barulho infernal do mundo.
Às oito da manhám. Pequeno almorço no “Bretania”, café popular tradicional, para descansar e admirar o movimento da Praça Omonia.
Às nove da manhám: Comprar um chapeu de palha e unhas boas sandálias no Bairro de Kolonaki, e maiormentemente para os ceguinhos também uns óculos de sol. Depois iniciar a visita à Acrópolis, passando antes polo Templo de Zeus e polos Teátros de Dionisos e Herodio (assistir durante os Festivais de Verán de Atenas a unha traxédia clássica ou a unha comédia de Aristófanes, nas ruínas de um velho teátro, resulta unha experiência singular para unha vida humana).
À unha da tarde: aperitivo na Praça de Adrianou, frente à Ágora Velha (os Domingos há feira).
Às três da tarde: Comer na Praça de Plaka, entre o ir e voltar dos viandântes.
Às quatro da tarde: retiráda estratéxica para o Hotel ou para um Xardím Nacional, é o “Toque de Séxta”, nada debe bulir debaixo dos aterradores calores!
Às nove da noite: Comer peixes e mariscos, nos numerosos restaurantes do Porto do Pireo (ir de Metro desde o centro da cidade). Desde aquí, pode-se programar visitas às ilhas gregas, tais como Mikonos, Santorini, Rodas, Creta, etc…
Para finalizar, um pequeno passeio profiláctico pola praia, non convém abusar, pois a funçón clorofila, solta demasiádo carbono pola noite dentro. Logo de tomar unha copita de águarrás, chamada “retsina”, nos retirámos penso eu que de Metropolitano.
Xá referí, no princípio, que o pai de Hegel tinha unha posiçón social folgada, daí que após a sua morte, em 1799, unha herança partilhada tenha proporcionado a Hegel unha certa autonomia económica que lhe permite renunciar às suas funçóns de preceptor em Frankfurt e entregar-se plenamente à actividade teórica; entre outras cousas, para estabelecer a “Diferença entre os Sistemas Filosóficos de Fichte e Schelling”, publicado em 1801, e avançar na sua tese final que, como vimos, defendeu a 27 de Agosto desse mesmo ano em Jena, onde, por recomendaçón de Goethe, tinha sido nomeado professor. Non vou voltar ao episódio de Ceres. Referirei simplesmente que, na sua tese, Hegel se opôn violentamente a Newton, non só a propósito dos resultados xerais da ciência, mas também, e principalmente, em relaçón à sua concepçón xeral. Assim, o “De Orbitis Planetarum” apresenta em estado embrionário a disposiçón de espírito que estará, mais tarde, por trás da concepçón hegeliana da natureza, exposta na chamada “Enciclopédia das Ciências Filosóficas em Epítome”. Xá no primeiro texto, Hegel parece fascinado pola ideia de unha ciência puramente necessária. Mas o que é isso de unha ciência “necessária”? Trata-se de unha ciência puramente deductiva e sem outra limitaçón além da imposta polas premissas lóxicas das quais a razón parte; unha ciência cuxa lexitimidade non tem de ser referendada por unha realidade empírica, considerada independente da razón. Se se constatasse que na dita ciência as premissas de partida resultassem das conclusóns delas derivadas, teríamos entón unha ciência que se pecha em si mesma, que se alimenta de si própria, portanto, unha ciência libre. Se, além disso, essa ciência estivesse em condiçóns de deduzir a “realidade” à qual, segundo o empirismo, se debe adequar a razón, entón, para além de libre, a ciência seria holística, non no sentido em que abordaria o todo (holos, em grego), mas em que ela própria constituiría o Todo. Temos, no segundo ponto, a essência do idealismo absolucto. No fundo, reside aqui a platónica concepçón de que, sendo os fenómenos empíricos um mero reflexo instábel e perturbado da realidade das ideias, subordinar o encadeamento racional destas à conformidade com a “empiria” constituiria unha espécie de inversón de hierarquia. Como o leitor pode constatar, estou a tentar vincular as etapas da vida de Hegel a momentos-chave na configuraçón do seu pensamento. Em xeral, considéra-se que a vida de um autor carece em si própria de interesse filosófico, embora, eventualmente, possa ter um interesse histórico ou literário, mas isso é ainda mais válido tratando-se de Hegel, para quem, como indica Santayana, a subxectividade empírica é irrelevante, excepto quando é unha expressón de acontecimentos que marcam o devir colectivo. Daí que convenha agora avançar com alguns pressupostos-chave do sistema, para mais adiante retomar o curso da vida de Hegel.
Montaigne relata que tinha iniciado a viaxem durante unha trégua, passando por países muito pouco seguros: fixérom-no descer do seu cavalo, saquearam-no, roubarom-lhe o dinheiro e cavalos, e até conspiravam pedir um resgate pola sua pessoa. Depois, de repente, a cena muda completamente e produz-se um “arrependimento milagroso”. O chefe do grupo dirixe-se a Montaigne com palabras suaves, ordena aos seus que arrumem as bagaxens dispersas e ele próprio se envolve na recuperaçón de tudo, ainda que o melhor presente” que lhe dán sexa a liberdade. O bordalês afirma que ignora o motivo de tal conversón de propósitos, dado que, desde o início, lhes tinha comunicado o partido a que pertencia. O chefe tira a máscara, diz-lhe o seu nome e repete-lhe muitas vezes que deve aquela libertaçón ao seu rosto, à sua franqueza e à firmeza das suas palabras, que non o faziam merecedor daquele infortúnio, e fá-lo prometer que pagará na mesma moeda se tiver oportunidade. Montaigne suxére, non sem ironia, que talvez a bondade divina tenha querido servir-se do “vano instrumento” da fisionomia para a sua salvaçón. A 12 de Maio de 1588, no Dia das Barricadas, estalam protestos nas ruas e um tumulto de pessoas sai à rua para se manifestar. Xuntamente com Pierre de Brach e o conde de Torigny, filho de Matignon, Montaigne acompanha Henrique III a Chartres e, depois, a Rouen. Ao regressar a París é detido e conduzido à Bastilha pola multidón e polos seus líderes, mas foi libertado poucas horas depois, graças à intervençón de Catarina de Medici, a rainha-nái (que morreu, no início de 1598, após ser tratada como “unha cabra morta”, tal como escrebe Pierre de L’Estoile no seu “Registre-Journal du Règne d’Henri III”). Desse episódio non se encontra nenhum vestíxio nos “Ensaios”, onde se lê unha meia-verdade: “Nenhuma prisón me acolheu, nem sequer para nela passear. A imaxinaçón suxére-me que a sua visón é desagradável, até do exterior”. Montaigne nunca corrixirá essa frase, apesar de ter tido tempo e ocasión para isso. A Bastilha valia o silêncio. Mas dous relatórios (um suprimido porque se escrebeu nunha data errónea, 20 de Xulho de 1588, em vez de 10 de Xulho) incluídos no “Beuther” (o calendário/diário de família) atestam o sucedido. A “Ephemeris Historica” de Michel Beuther foi publicada em París, em 1551. Tratava-se de um tipo de calendário eterno, unha espécie de axenda de 432 páxinas, com factos bíblicos e históricos importântes, indicaçóns cronolóxicas, meses do ano, correspondências com o calendário latino, grego e hebreu. Também páxinas em branco que permitiam rexistrar os eventos mais importântes da vida familiar. A família Montaigne anota aí a sua própria história familiar. Duas páxinas, correspondentes ao massacre de San Bartolomeu, están arrincadas. Durante o Outono, passará bastantes semanas em Gournay-sur-l’Aronde, na Picardia, com a família de Marie (de Gournay). As primeiras anotaçóns no exemplar de Bordéus remontam a este período. Depois vai para os Estados Gerais, onde encontra De Thou e Pasquier. Regressa a Guyena no final do ano. A 27 de Maio de 1590, Leonor casa-se em Montaigne com François de la Tour e, seis dias depois, abandona o castelo. Em segundo plano, em filigrana, están sempre presentes as escuras sombras das guerras civis. Oito, de 1563 a 1594. Em vinte anos de escrita dos “Ensaios”, constituiem o tema de fundo opaco e incómodo de muitos capítulos. A oitava guerra será o pano de fundo de todo o terceiro libro e, precisamente, em “Da Fisionomia”, as “monstruosas guerras” enchem o ar de ruína, veneno, doenças, rábia, corrupçón das costûmes e suspeita dominante. Nada distingue católicos de protestantes: o vizinho de cada casa, debido ao credo relixioso que non manifesta, podería estar quase a degolar ou a ser degolado… A menos que o seu rostro consiga protexê-lo (como no seu caso), de tal infortúnio. Montaigne acredita que as desordens trouxérom às letras mais preconceitos do que o fogo dos bárbaros. Por esse motivo, considera que, perante tal “morte pública”, é conveniente manter a relixión do próprio país.
A memória é caprichosa; selectiva dirám algúns. Mas, toda a escolha tem muito de arbitrário. O segundo anûncio para “professor xovem de Latím”, quando o Villán saíu da entrevista dicendo “isto tem mala pinta”, recordou-me a primeira experiência catalanista, e esta, aos xogadores do Condal. “Áten-me ustedes esa mosca polo rabo”. Ao ouvir o Villán, pensei que malos “rollos” voltabam a politizar o meu Latím e subíu-se-me a sangre à cabeça. De todas formas tratei de non sacar conclusóns apresuradas. Ao Villán rodeába-o, de contínuo, um hermetismo que igual podía significar unha cousa que a sua contrária. Parecía galego e com el nunca sabías a que ater-te. Esperei, pois, para ver com os meus próprios olhos que sucedía. O que tinha posto o anûncio era o vivo retrato do “dómine Cabra” de “El Buscón”. Desde os cuévanos onde se sepultabam os seus olhos, saíam lûmes, e os peléxos da sua cabeira davam-lhe um ar de mómia. Como se padecera abstinência desde há séculos, era puro peléxo e ossos. O casaco e as calças bambaleávam-se sobre o fráxil cabide do seu esqueleto e non facía falta vento para tán violentas oscilaçóns, era unha radiografía de home, máns de pergaminho arrugado que parecíam garras. Certamente, aquilo non tinha boa pinta. Aquel andráxo de home, era frade exclaustrado, cousa que logo deixou clara, para reafirmar a sua sabedoría em latíns. Ainda que el non mo dixéra, eu xá o tinha adivinhado. Facía vida marital com unha monxa, também exclaustrada, com a que tinha enxendrádo meia dúzia de filhos; isto também mo explicou logo, suponho que para manifestar a sua moral contumaz e relápsa. Os enxendros andabam pola casa como diabinhos e diabésas. Acaso essa fecundidade, e o que parecía unha luxúria salvaxe cada vez que miraba à excomulgada, que o tinha tán esqueléctico. Depois de definir-se em latins e moral, perguntou-me polos meus fundamentos clássicos. Respondim-lhe em latim e a dúvida quedou resolvída no instânte. Depois, aquel lûme tembloroso indagou, se também sabía grego, história, literatura e de matemáticas? Em conxunto, salvo a lacerante ferída das matemáticas, o resultado da investigaçón foi satisfactório. De momento, non se me alcanzou, o sentido de tán plural examen, pois o anûncio de “La Vanguardia” estaba claro: “Se necesita profesor muy joven de latín”. Ao acabar o interrogatório, aquel espantalho temeroso díxo-me: -Muchacho, tu és o home. O trabalho é teu! O mesmo que me tinham dito meses atrás. Certamente aquilo non tinha boa pinta! Mas, estaba tán famínto que, em vez de pôr-me a pensar sobre possíbeis inconvenientes, perguntei com ansiedade indissimulada: -¿Quando comêço?
Embora o fenómeno pudesse ser vivido como sinal de mau agouro, non podia ser atribuído a um dragón que comera o Sol. De facto, ainda que non tenhamos mais do que um conhecimento parcial, a natureza nos corpos celestes, como a natureza à nossa volta, responde a unha necessidade intrínseca que se traduz em movimento dos astros, em emerxência de seres, em transformaçón ou em destruiçón. A natureza non é um conglomerado díspar sem princípio de organizaçón interna, polo contrário, a variedade das cousas da natureza constitui, um mundo, um “kosmos”, termo grego para designar a ordem. Atribuir à natureza um poderoso princípio de ordenaçón interna, libertar a natureza da arbitrariedade, além de outorgar a confiança para efectuar previsóns razoáveis, abre a porta a unha pergunta: quais som esses princípios? Tem de se enfatizar o facto de que a pergunta apenas tem sentido com base na exclusón das hipóteses míticas. Se a natureza estivesse submetida aos deuses como nos poemas de Homero, os princípios da regularidade agora contemplados poderiam ser substituídos. A procura de princípios firmes apenas tem sentido porque se pressupón que eles existem. E para nos cinxirmos a um exemplo: se alguém defende que unha determinada substância constitui um invariante universal que dá suporte à imensa diversidade dos fenómenos, é porque está convencido da necessidade de haber efectivamente um invariante universal. Observaçón que me dá a oportunidade de abordar o outro aspecto polo qual Tales de Mileto é conhecido e que nos aproximará da tese propriamente ontolóxica de Tales. Por mais impressionante que possa ter sido o cálculo da altura da pirâmide aos olhos dos sacerdotes exípcios, e por mais paralisados pola estupefaçón que tivessem ficado os combatentes perante a ocultaçón do Sol, as determinaçóns das quais se ocupa o Tales matemático non som de modo algum para ele a essência profunda das cousas. Nesta “luta de xigantes” pola explicaçón, haberá um momento em que a hipótese de que nos números, e em xeral nas determinaçóns matemáticas, as cousas naturais têm a sua verdade acabará efectivamente por abrir caminho, mas no momento em que estamos nem sequer fora formulada. Outros candidatos tenhem maior peso. O matemático Tales non está, no entanto, a “matematizar o universo”.
¡Eternamente bello esse arco triunfal do chán americano! Parece que o mar tivéra sído atraído para aquela enseada por um canto irressistíbel e que, ao beixar o pé dessas montanhas cobertas por bosques, ao reflexar nas suas águas as árbores do trópico e os elegantes contornos dos cerros, cuxas cimas se desenham sobre um céu profundo e puro, linhas de unha delicadeza exquisita, o mesmo mar tería sorrído desarmado, perdendo o seu cenho adusto, para cair adormecído no seio da armonía que o rodeia. Xamais contemplámos sem emoçón este quadro, e non se concebe como os homes que vivem constantemente baixo este espectáculo, non tenham o seu espírito modelado para expressar em altas ideias, todas as cousas grandes do céu e da terra. (…) Sobre as costas que banha a bahía de Rio de Xaneiro, o sol cái aterrador em capas de fogo, o aire corre abrasado, os despoxos dunha vexetaçón luxuriosa fermentam sem repouso e a sábia da vida empobrece-se no organismo animal. Assim sendo, baixáde do barco, que se balancêia nas águas; na terra os cocoteiros e as palmeiras, as bananeiras e os dáctiles, toda essa flora característica dos trópicos, que fai entrar polos olhos a sensaçón de um mundo novo; talvés acreditáis encontrar na cidade unha atmósfera de flores e perfûmes, algo como o que se sente ao aproximar-se de Tucumán, por entre bosques de loureiros e laranxeiras, ou ao pisar o chán da bendecída ilha de Tahití… ¡Nunca vos afasteis do porto! ¡Saciáde as vossas miradas com esse quadro incomparábel e non baixeis para perder a ilusíon, na aglomeraçón confusa de casas raquíticas, ruas estreitas e súxas, cheiros nauseabundos e atmósfera de chumbo!… Rápido, cruzai o lago, trepade os cerros e para Petrópolis. Senón, para Tijuca. Petrópolis é mais grandiosa, e os quadros que se desenvolvem na magnífica ascensón, non tenhem igual em Suíça ou nos Pirineos. Mas. prefíro aquel ponto perdido no declíve de duas montanhas, que se recostam perezosamente unha nos brazos da outra, prefíro Tijuca com o seu selêncio delicioso, as suas brisas frescas, as suas cachoeiras cantando entre as árbores, e aqueles rápidos golpes de vista que de pronto surxem entre a soluçón dos cerros, nos quais passa rápidamente, como em diorama xigantesco, a bahía enteira com as suas ondas de um azul intenso, a cadeia caprichosa da ribeira esquerda, as ilhas verdes e elegantes, a cidade enteira, bellissíma desde a altura. Non chega aquí o ruído humano, e essa calma calada fai que o coraçón busque instintivamente algo que alí falta: um espírito simpático que goce á par nossa, a voz que acarície o ouvído com o seu timbre delicado, a cabeça querida, que busque no nosso peito um refúxio contra a melancolía íntima da solidón…
A ideia de que a epistemoloxia é necessária para a cultura – afirmou Rorty – confunde dous papéis que a filosofia pode desempenhar. O primeiro é o de um “supervisor” que conhece o terreno comúm de todos e cada um dos discursos e que além disso, sabe o que realmente fazem os participantes desses discursos, saibam-no eles ou non. O segundo é o de um “intermediário” entre vários discursos que mantém viva a conversaçón e que consegue que os participantes mais fechados em si mesmos se abram um pouco. Deste último prisma, manter viva a conversaçón requer algunhas doses de esperança, mas “non é a esperança na descoberta de um terreno comúm existente com anterioridade, mas simplesmente a esperança de chegar a um acordo ou, pelo menos, a um desacordo interessante e fructífero. O conflicto entre o papel do “supervisor” e o do “intermediário” pode ver-se como o conflicto entre a racionalidade e a irracionalidade, mas é, antes, o conflicto entre duas formas de entender o que é racional: o razoável -poderia dizer o filósofo hermenêutico- é precisamente abster-se da crença em prol do interesse comúm. Para a epistemoloxia, isso talvez pareça razoábel, mas non é racional, pois o racional é descrever o tipo de discurso para o qual debem ser traduzidos todos os demais discursos, um discurso que torna o acordo possíbel. “Para a epistemoloxia, a conversaçón é investigaçón implícita. Para a hermenêutica, a investigaçón é conversaçón rotineira”.
La Seguridad Social acaba de detectar en la provincia de Pontevedra el curiosísimo caso del alcalde de Ponteareas cuando llevaba ya tres años y ciento cuarenta y cuatro días de baja laboral en su puesto de funcionario del INEM, a consecuencia de una simple afección ocular leve. José Castro Alvarez, lince en cuestión, acudió a su médico de cabecera, doctor Guerra, el qual lo remitió al correspondiente especialista de la Seguridad Social, el oftalmólogo R. Sanmartin Alonso, que diagnosticó una “luxación de cristalino con hipertensión secundaria en el ojo derecho” del señor alcalde ponteareano. Para el lector no iniciado, una simple afección ocular leve. Conociendo el tema, el inspector médico Bibiano Fernández, la Seguridad Social admitió su baja laboral en la que estuvo tres años y cinco meses y por la que percibió un total de 3.232.006 pesetas, aparte de otra cantidad sin duda superior al millón que le devengó su propia empresa. el INEM. Cuando se trató de hablar con el citado inspector médico, dijo que no se acordaba del caso y que de todos modos, no tenia “ninguna declaración que hacer”. Durante todo el tiempo que estuvo de baja, percibiendo de la Seguridad Social casi ochenta mil pesetas mensuales, José Castro Alvarez puso su ojo enfermo en varios cargos políticos remunerados y fue – es – alcalde de Ponteareas, vicepresidente de la Diputación de Pontevedra, diputado delegado por la misma institución provincial para el hospital Psiquiátrico de El Rebullón, presidente de la Comisión de Cooperación del mismo lugar y vicepresidente provincial de Alianza Popular. Entre sus múltiples cargos en la Diputación el “enfermo” vino levantando al mes ciento cuatro mil pesetas que, unidas a las noventa mil que gana por ser alcalde, dan el poco corriente ingreso mensual de cerca de cuarenta mil duros. Si a esto se le suman las ochenta mil del ala que cobró como trabajador en baja por enfermedad, el señor Castro Alvarez lleva a casa la bonita cifra de doscientas ochenta mil pesetas. Tiene, además, coche oficial, chófer y dietas diarias de seis mil pesetas para sus viajes. No está mal para un trabajador al que determinados médicos certificaron que debía estar de baja. ¿Cuánto ganaría si se pusiera realmente a trabajar? No hay en esta vida como sabérselo montar.
Treze séculos separam Nicolau Copérnico (1473-1543) de Ptolemeu (85-165). A cosmoloxia aristotélica e os cálculos astronómicos ptolemaicos tinham sido, durante todo esse tempo, a referência para os estudiosos. Apesar de toda a carga histórica, Copérnico atreveu-se a dar a volta à tradiçón e a situar o Sol no lugar privilexiado que tinha estado a ser ocupado pola Terra. A teoria heliocêntrica, que estabelece que é o Sol que permanece imóvel no centro do universo, enquanto a Terra, xuntamente com o resto dos planetas, orbita em seu redor, orixinou unha mudança de perspectiva radical. Outros, como os antigos gregos, xá tinham chegado a esboçar unha explicaçón semelhante anteriormente, mas o mais relevante e o que pretendemos salientar aqui, sem entrar em pormenores técnicos, é que a teoria heliocêntrica non resolvia, a nível matemático, nada que a astronomia ptolemaica non pudesse assumir com algunhas modificaçóns. Entón, porque conseguiu impor-se? Non se debe apenas à teoria das elipses dos planetas, que Kepler formularia, nem às observaçóns de Galileu, apesar de estes terem indubitabelmente axudado a apoiar a componente astronómica da obra de Copérnico. A sua teoria ia para além de algo meramente técnico e tinha importântes implicaçóns sociais. Os anos non tinham passado em ván para o sistema ptolemaico, que acumulaba correçóns e variaçóns, unha vez que os astrónomos o tinham ido complicando para lá caberem as novas descobertas. E embora o “De revolutionibus” de Copérnico fosse um libro muito técnico, que só os especialistas podiam entender, os seus complicados cálculos respondiam a unha visón do universo mais simples do que a que Ptolemeu apresentaba. A dificuldade matemática do texto permitiu que fosse recebido sem demasiadas críticas por parte do grande público. As suas teses consolidaram-se nos círculos dos entendidos, onde foi ganhando fama como alternativa à astronomia ptolemaica, por fornecer unha explicaçón para os fenómenos celestes igualmente válida, mas mais de acordo com o que realmente acreditabam que acontecia no universo. Quando a obra de Copérnico saltou do âmbito académico para o público em xeral, fê-lo xá reforçada polas contribuiçóns de outros estudiosos que tinham bebido da sua teoria e a tinham desenvolvido seguindo os seus princípios. A ideia xeneralizada segundo a qual a Terra ocupaba o centro da Criaçón começou a perder força, e vislumbrou-se unha mudança que podia questionar a proeminência e superioridade dos humanos perante o resto dos seres. O problema, estaba, em que essa deslocaçón podia questionar a perfeiçón divina, unha vez que, se os seres humanos eram a maior obra de Deus e estabam feitos à sua imaxem e semelhança, por que razón non os colocou no lugar central? Non era só isso: a teoria copernicana implicaba a ruptura com o cosmos aristotélico das duas esferas, que separaba a realidade terrena da celeste, e que encaixaba muito bem com a doutrina cristán. Muitos pensaram que aquele novo discurso era apenas unha maneira de falar que os técnicos utilizavam para poderem fazer os seus prognósticos, mas a visón renovada que proporcionaba foi-se estabelecendo pouco a pouco. Depois de Copérnico vieram outros que se atreveram a defender e a ampliar as suas teorias, como Kepler, Galileu ou Giordano Bruno que, através das suas observaçóns e hipóteses, puxérom em dúvida a ordem do mundo.