Em conclusón: do conhecimento que se refére ao interno, igual que do outro, que non chamo conhecimento senón opinión, a saber, o que se fai por meio de unións, negaçóns, comparaçóns, divisóns e outras operaçóns da mente, trataremos mais âmplamente no seu lugar, onde se pondrá de manifesto que âmbos quedam em ignorância. Mas, por agora, bástenos deixar dito algo únicamente acerca do conhecimento que temos do externo mediante os sentidos. Em este há dous meios (as vezes três ou quatro, mas, em todo caso, dous) a través dos quais se efectúa a sensaçón, segundo que o meio a produzca no seu interior ou a transmita. Mas, isto non nos vai deter agora. Um dos meios é interno: o olho. O outro, externo: o aire. ¿Será possíbel conhecer algo perfeitamente a través destes meios? De ningunha maneira, pois o que se hade conhecer perfeitamente non debe ser conhecido mediante outra cousa, senón, que debe conhecê-lo o próprio cognoscente inmediatamente e por sí mesmo. Agora bem: a substância das cousas revélase a través dos accidentes percibídos polos sentidos ou, mais bem ao contrário, oculta-se trás eles. Sobre a substância das cousas a mente é informada, ou também enganada polos faláces sentidos. Logo ¿como poderíamos saber algo perfeitamente? Xá que, segundo tú, a ciência debe versar sobre as substâncias das cousas. E dos accidentes ¿cabe acaso um conhecimento perfeito? Menos ainda! Só há unha cousa a favor: que se percíbem polos sentidos. Mas há muitas em contra: que non som quase nada, que non chegam à mente eles mesmos senón só as suas imáxes e, finalmente, que enganan muitas vezes aos sentidos. Isto debe-se à variedade na natureza, colocaçón e disposiçón, tanto do meio externo como do interno. Baste falar de um ou dous sentidos. Da vista, por exemplo, que, a pesar de exercerse por meio de órgano perfeitíssimo e de ser o mais seguro e o mais nobre dos sentidos, se engana, com tudo, muitíssimas vezes. O meio externo acostuma variar, e por isso afecta de várias maneiras ao sentido. O aire -o meio comúm- parece transmitir melhor as cousas, pois aparece desprovisto de todo color. A água representa-as doutra maneira. Estes som meios naturais. Meios artificiais há muitos: o vidro, o corno pulido, o cristal e outros semelhantes. ¿De qual deles te vas a fiar?
Um home chamado Manoeleiro foi, dunha vez, ao xogo, e tanto xogou e con tan ruín sorte, que perdeu cantos cartos tiña e tamén a capa e o cabalo. E cando acabou con todo, foise pra casa enrabeado e maldecindo da súa fada. Iba andando e, conforme camiñaba, alcontrouse cun caballero, moi ben posto, que entrou en conversa coíl e, dunha cousa na outra, perguntoulle se tiña algún desgusto ou se lle pasara algunha disgracia. E o Manoeleiro respondeulle que andaba desgustado, porque fora ao xogo e perdera canto levaba consigo. E entón o caballero quedouse plantado a mirar para il, e púxoselle: -Se eres home pra me dar unha palabra, eu douche unha baraxa pra que rescates todo o que perdiches e máis, se queres. E o Manoeleiro, que estaba cego pola perda que tivera, acetou o trato, e o outro deulle unha baraxa. E volveu coela ao xogo, e non soio rescatou o que deixara, senón que ganou moitísimo diñeiro. E cando marchaba co peto ben cheo, o caballero que lle dira a baraxa, díxolle: -O que eu prometín xa está feito. Agora ti, tes que cumprir a palabra que me diches. Goberna as cousas que teñas que gobernar e bótate polo mundo adiante, deica que alcontres o castillo de Irás e non Volverás. E despois, xá falaremos. Foise pra casa o Manoeleiro, gobernou os seus asuntos, despediuse da familia e máis dos veciños e botouse polo mundo adiante a perguntar se alguén sabía do castillo de Irás e non Volverás. Andivo moitas terras, e a poder de perguntar, sen que ninguén lle dera razón do sitio, houbo unha persoa que lle falou dun señor que era dono de meio sol, de meia lúa e de meio mundo, e que lle dixo que fora onda il a ver se sabía do castillo. Foi alá o Manoeleiro, e o señor, despois de matinar un pedazo, respondeulle que il no ouvira falar nunca de semellante castillo, máis que había outro señor que tiña un libro para chamar polas aves todas, que quizais soupera dil. E, camiñando moito, chegouse o Manoeleiro xunto de tal señor, que en canto se enterou de pra que viña, púxose a ler no libro que chamaba polas aves. Cando acabou de ler, acodiron as aves, e o señor contounas e notou que faltaba unha. Perguntoulle, así e todo, ás presentes, se sabían do castillo de Irás e non Volverás, e ningunha lle deu razón dil. E entón, díxolle ao Manoeleiro: -Hai que agardar uns días a ver se chega isa ave que falta, pois, se non morreu, non pode tardar moito. E ao cabo de tres días, apareceu a ave diante do señor que lle perguntou como fora pra tardar tanto, e ela contestoulle que viña de moi largas terras, das terras onde estaba o castillo de Irás e non Volverás. Deseguida o señor díxolle á ave se ela era valente pra levar alá ao Manoeleiro, e ela contestoulle que si, máis que coma o viaxe era moi longo, tiñana que manter todo o tempo que durara a poder de carne. O Manoeleiro acetou a condición e comprou dous bois dos máis grandes que había naquil país, mais denantes de rematar o viaxe xa os consumira a ave e, pra cumprir o tratado, ía xa o Manoeleiro a cortar un pedazo de carne das súas propias nádegas, cando a ave lle dixo que aquelo non podía ser, que agora xa estaban ao cabo do camiño e que pro que quedaba por andar, que pasaría sen nada. E cando chegaron a dar vista ao castillo, a ave, que se fixera amiga do Manoeleiro e que quería facerlle ben, díxolle: -Mira, ti vaste quedar eiquí ao pé diste tanque, ben escondido. E cando veñan bañárense as tres fillas do dono do castillo, que son mozas e moi ben parecidas, ti tes que collerlle a roupa á máis pequena e que esconderlla. E non lla volvas, a menos que che dea palabra de librarte de tódolos traballos que che ha pór o seu pai. Marchou a ave e o Manoeleiro meteuse atrás dunha peneda, e dalí a pouco chegaron as tres mozas que se espiron e metéronse na auga. E foi il, e veloulle a roupa à mais pequena, e, en canto viu que andaban a bañárense, escondeulla nun sitio retirado. E cando saíron as tres da auga, as dúas maiores colleron a súa roupa, vestíronse e fuxiron; mais a pequena, cando se fartou de buscar, berrou altamente: -Vaite, correndo, onda o meu pai e pergúntalle que traballo che dá pra mañá. Foi, e o pai díxolle que estaba sen viño pro mediodía, e que tiña, na mañá, que pór as cepas, podalas, atalas, azufralas e traguerlle o viño pro xantar. E cando soupo cal era o seu traballo, marchou onda a Blancaflor, que era como lle chamaban á rapaza, contoulle o que tiña que facer e que non sabía cómo cumprir o que lle mandaran. E entón ela sacou unha variña e dixo: -Variña: pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, vai a ise terreo, pon as cepas, átalas, azúfralas e tráeme o viño pro xantar. E o Manoeleiro, non ben a variña fixo todo, levoulle o viño ao pai de Blancaflor. E deseguida perguntoulle que traballo lle daba pro outro día, e il respondeulle que fose a un terreo, que sementase o pan, que o segase, que o mallase, que o cocese e que o trouguese pro mediodía, pois facíalle moita falta. E en canto o Manoeleiro informou á Blancaflor do traballo que lle puxeran, foi ela e mandoulle á variña: -Variña: pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, vai a ise terreo, sementa o pan, ségao, mállao, cóceo e traino pro mediodía. E pro mediodía presentouse o Manoeleiro, co pan, diante do pai da Blancaflor, e perguntoulle que traballo tiña que facer pro outro día. E il díxolle que fose a unha montaña moi alta, a máis alta que por alí había, e que fixese, sen cimentos, unha torre que non se lle dise vista. Foi o Manoeleiro contarlle o caso á Blancaflor, que colleu a variña e díxolle: -Variña pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, vai a aquil monte e fai unha torre, sen cimentos, que non se lle dea vista. E dalí a un pouco a torre estaba feita, e ao vela feita o pai, púxoselle ao Manoeleiro: -Non sei como poideches facela. Paréceme que anda a miña filla, Blancaflor, contigo. Mais o Manoeleiro respondeulle que non coñecía tal filla, e que non sabía quen era. E o pai díxolle, entón: -Eso xa o veremos.
Pra mañá vouche dar outro traballo, e quero ver como saes dil. O bisavó do meu avó, paseando un día polo meio do mare, perdeu un anel que ten que estar ainda no sitio. Vai por il e tráemo. Volveu o Manoeleiro onda Blancaflor, e cando lle contou o traballo que lle puxera o pai, díxolle ela: -É un traballo ben malo, mais hemos saír adiante. Mira, tes que ir á casa; traguer unha mesa, unha servilleta de lanzanisco, un coitelo que corte ben e unha fonte bastante grande. Despois plántasme por riba da mesa e co coitelo ródasme, como se fora unha pescada. Ao ouvir aquelo o Manoeleiro, pasmouse todo, e contestoulle que como lle había faguer un daño tan grande a unha persoa que tanto ben lle fixera. Mais a Blancaflor, botouse a rir e díxolle: -Por iso non teñas medo, que a min ningún mal me virá, e se non a fas meu pai mátate. Anda, ródame na mesa, e así que estea rodada bótame ao mare; mais ten tino que non saia sangue fóra da servilleta, porque se sai descóbrennos e somos perdidos. E o Manoeleiro fixo como lle decían, e soio ao meterlle o coitelo a primeira vez, brincou pra fóra da servilleta unha pinga de sangue. E así que a tivo rodada, puxo os cachos na fonte, recolleu o sangue na servilleta e botou todo ao mare. E dalí a un pedazo viu que saía da auga a Blancaflor enteira, co seu corpo e a sua cara e co anel na man. E soio lle faltaba a puntiña do dedo meniño, por causa da pinga de sangue que brincara para fóra da servilleta de lanzanisco. Contentouse moito o Manoeleiro ao vela, e a Blancaflor díxolle: -¿Non che dixen que non me había pasar nada? Agora xa o ves. E agora, anda, vaite á présa levarlle o anel ao meu pai, e en canto llo presentes il hache decir que ten tres fillas, que vas casar cunha delas escollida por ti, e que, pra escolleres, non lles has de ver ás tres máis que un dedo que che mostrarán polo burato dunha pechadura. E fíxate ben agora, que eu hei meter o dedo meniño porque lle falta a puntiña. E así podes escoller en min. E o Manoeleiro levoulle o anel ao pai e pasou todo como dixera a Blancaflor. E cando as tres fillas meteron os dedos polo burato da chave, il escolheu na que lle faltaba a puntiña do dedo meniño. E pasado algún tempo, casaron, e na noite do día da voda, fóronse deitar xuntos. E estando xa deitados, díxolle a Blancaflor ao Manoeleiro: -O meu pai está cheo de carraxe e vai vir logo contra de nós. Temos que fuxir e deseguida. Vou preparar eiquí nun instante o que nos fai falta e ti chégate correndo, á corte dos cabalos, que alí están dous, un do Pensamento e outro do Aire. Non te enganes. O do Aire é gordo e o do Pensamento é moi flaquiño. Fíxate ben e trai o flaquiño, que é o que nos cómpre, porque é o que corre máis. Marchou o Manoeleiro, e mentras tanto ela colleu dous pelexos de viño, preparounos moi xuntos, facendo de matrimonio cas súas cabezas arriba e depois puxo un pouco de cuspe no cabezal, pra que aquil cuspe falara por ela. E coma o cabalo xa estaba, daquela, listo, montaron os dous e botaron a correr que voaban. Mais o Manoeleiro enganárase, e en vez de iren montados no cabalo do Pensamento ían montados no do Aire. Alá pola meia-noite, o pai foise chegando ao coarto en que il coidaba que estaban os recén casados e petou na porta. E o cuspe falou, anque non moi claro, pois solo deu así como un rosmido. E dalí a pouco volveu chamar: -Blancaflor. Mais, como había menos cuspe, a resposta foi mais baixa; como se case estiveran dormidos. E o pai foi entón por un coitelo, entrou adispacio no coarto e acoitelou os dous pelexos que reventaron, deitando o viño coma se fora sangue. E crendo que quedaban mortos a Blancaflor e mais o Manoeleiro, foise onda a súa muller e díxolle: -Xa quedan mortos. Está a cama toda chea de sangue. Mais a muller, que era máis aguda que il, púxoselle: -¡Ah, burro! Que non che eran iles. Vaite á corte, correndo, e mira que cabalo levaron. Foi, e viu que levaran o do Aire. E entón il montou no do Pensamento. E a muller, berráballe: -Vaite alá, e corre a buscalos. Como o cabalo do Pensamento corría moito mais que o do Aire, axiña lle deu alcance. A Blancaflor viuno chegar, colleu moito medo e díxolle ao seu home: -Alá vén o meu pai. Se non andamos listos, somos perdidos. E sacou a variña e púxoselle: -Variña: pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, fai de min unha eirexa, do cabalo un sacristán e do meu Manoeleiro un crego pra decir a misa. Chegou o pai, e díxolle ao sancristán que estaba tocando a misa: -¿Il viu pasar por eiquí un home e unha mulher dacabalo dun cabalo? -Estoulle tocando a misa. ¿E logo, que di vostede? -¿Se viu pasar por eiquí un home e unha muller dacabalo dun cabalo? -Non lle digo iso. -¿E logo, que? -Se quere vir á misa veña, que lle está saíndo o crego. E entón o pai volveuse, e ao chegar á casa contoulle á muller o que lle pasara. E púxoselle ela: Éranche aqueles. Volve alá deseguida. Correu outra vez o pai, e, ao velo vir, dixo a Blancaflor: -Alá volve o meu pai. E colleu a variña decindo: -Variña pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, fai de min unha horta, do meu Manoeleiro os repolos e do cabalo o hortelán. E cando chegou o pai ao pé diles, perguntoulle ao hortelán:
-¿Il viu pasar por eiquí un home e unha muller dacabalo dun cabalo? -Teño boos repolos. -Non lle digo iso. Dígolle se viu pasar un home e unha muller dacabalo dun cabalo. -Se quere, véndollos, e se non déixeos. E o pai volveuse pra casa, tan incomodado que botaba lume, e contoulle á muller o que lle pasara. E a muller, púxoselle: -Éranche iles. Corre, a ver se aínda os colles. Ou senón, trai o cabalo que vou eu, que a min non me enganan. Cando a Blancaflor avistou á sua nai, díxolle ao Manoeleiro: -Agora si que somos perdidos, que vén alí a miña nai. Mais colleu a variña e mandoulle: -Variña: pola bondade que ti tes e pola virtude que Dios che deu, fai de min un río, do meu Manoeleiro unha barca e do cabalo un barqueiro. E cando a nai de Blancaflor chegou á beira do río, parouse e berrou: -¡Blancaflor! Mais vendo que o barqueiro remaba pra diante, volveu a berrar moi incomodada: -¡Ai, barqueiro! E o barqueiro remaba pra diante. Entón a nai, de enrabechada que ía, meteuse polo rio adiante; a corrente levouna e afogouse. O Manoeleiro e mais a muller, visto o que sucedera, foron pra atrás cara á casa dil, e cando chegaron cerca díxolle a Blancaflor ao seu home: -Ten moito tino que non che dían un beixo ou un abrazo, sobre todo xente da túa familia, porque se cho dan, marchouse o encanto e xa non nos coñeceremos máis. E cando chegaron ao lugar do Manoeleiro, viñeron as veciñas e os veciños aos fatos, decíndolle que xa pensaban que non volvía nunca, e todos se lle puñan diante a perguntarlle que fixera en tanto tempo e por que terras andivera. E ca xente toda veu unha tía do Manoeleiro, que por atrás chegouse a il e deulle un abrazo, decindo: -Ai, meu sobrinciño; que nunca pensei de te volver ver. E no mesmo intre quedaron desencantados, e nen a Blancaflor conheceu ao Manoeleiro nen o Manoeleiro á Blancaflor. E ela fixo unha casa no lugar e os mozos ían pretendela porque era moi boa rapaza, mais, como estaba soia, todos lle propuñan de dormiren xuntos. A Blancaflor decíalles sempre que si, e cando se ían deitar, metíase ela primeiro na cama e despois púñase faguendo como se quixera erguerse: -Ai, que deixei aberta unha ventana. Vouna pechar. E o mozo, entón, decíalle que non se erguese que el a iría pechar, e en canto lle botaba a man á ventana quedaba alí toda a noite sen se poder desenredar dela. E outras veces, despois que a Blancaflor estaba na cama, decía que ía erguerse pra arreglar unhas botellas pra tomaren unhas copas pola mañán, e o mozo decíalle que non se erguese que il iría, e en canto se chegaba ás botellas quedaba enredado coelas toda a noite. E pasaron así uns cantos, deica que chegou un que non a pretendeu pra dormiren xuntos. E trataron o casamento, e casaron. Mais como o noivo viña sendo íntimo amigo do Manoeleiro, chamouno á voda e ao acabaren de xantar trataron de que cada un había de contar os traballos que pasara na vida. E emprincipiou a Blancaflor, e en canto rematou foi o Manoeleiro e contou os seus. E resultaron seren os mesmos. E a Blancaflor, dixo: -¡Iste é o meu home! E o Manoeleiro: -¡Ista é a miña muller! E entón abrazáronse e viviron sempre os dous xuntos.
LÓPEZ CUEVILLAS, F. ; FERNÁNDEZ HERMIDA, V. ; E LORENZO FERNÁNDEZ, X. , 1936: ALDEIA DE VELLE, SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS, SANTIAGO DE COMPOSTELA.
A polémica continuou e hoube unha feroz troca de acusaçóns. Em pleno duelo, aconteceu unha cousa que agravou seriamente a situaçón. Em 1655, o abade Pisté negou-se a dar a absolviçón ao duque de Liancourt pola sua ligaçón a Port-Royal. Perante este facto, que foi considerado pelos jansenistas como unha excomunhón, Arnauld respondeu com unha carta aberta na qual manifestava a indignaçón da congregaçón. Pisté encarregar-se-ia de fazer chegar o assunto aos ouvidos do confessor do rei, que acusou Arnauld e, portanto, Port-Royal, de protestantismo. A segurança de Arnauld estaba em perigo, unha vez que era procurado em París para o prenderem. De modo a fuxir desta perseguiçón, decidiu esconder-se durante algum tempo em Port-Royal; foi aí que se encontrou com Pascal, que chegara à abadia para fazer um retiro. Em 1656, o papa Alexandre VII, instigado por París, escrebeu unha nova condenaçón contra o jansenismo. Port-Royal estava ameaçado e a sua continuidade encontrava-se em perigo: as forças opositoras -Roma, os jesuítas e, agora, também o rei- tinham ido cerrando fileiras e preparavam o ataque definitivo. A intelixência de Pascal, era muito valorizada pelos seus contemporâneos e xá tinha algunha reputaçón, pelo que os irmáns Arnauld, xuntamente com a sua irmán Jacqueline, convenceram-no da necessidade de se envolver na defesa do jansenismo. Com esta finalidade, Pascal escreveu “As Provinciais”, das quais falaremos mais à frente. Em 1661, quatro anos depois da última carta provincial, a Assembleia do Clero reuniu-se e redixíu o documento antijansenista, o qual todas as congregaçóns eram obrigadas a assinar, caso non quixessem ser imediatamente proscriptas. Quando o documento chegou a Port-Royal deu-se um acalorado debate na casa dos Pascal. Os irmáns Arnauld decidiram sibscrevê-lo, mas Pascal e a irmán, como referimos anteriormente, negaram-se. Com a assignatura do documento, chegou um período conhecido como a Paz da Igrexa. Durante este tempo, os jansenistas desenvolveram as suas teorias sem encontrarem obstáculos especiais. Destaca-se, neste sentido, o trabalho realizado pelos irmáns Arnauld, mas seria a obra do teólogo Pasquier Quesnel que conseguiria dar maior amplitude e sistematizaçón à doutrina jansenista, embora também tenha sido a que propiciou a condenaçón radical do movimento: os opositores ao jansenismo leram-na com atençón, e Clemente XI condenou-a por conter proposiçóns que apelidou de herécticas. O fim de Port-Royal estaba próximo. Foi prohibida a entrada de novas noviças na abadia, e terminou tudo quando Luís XIV decidiu tomar as rédeas do assunto e declarou em 1709: “Passaremos o arado sobre Port-Royal”. Assim foi, e, sem nenhum tipo de escrúpulos, desaloxaram Port-Royal e demoliram tudo, incluindo a sua igrexa gótica e os sepulcros. Pascal morreu durante a Paz da Igrexa; por isso, non assistiu ao fim de Port-Royal. Mas ao recusar-se a assinar aquele documento, sabía que o fim do jansenismo xá estava decidido e que a única cousa que se podía fazer era aceitá-lo sem se rebaixar, o que os irmáns Arnauld non souberam ou non quixérom ver.
Apesar das vantaxens da igualdade equitativa de oportunidades, Rawls apercebe-se rapidamente das suas principais limitaçóns. Em primeiro lugar, mesmo se as medidas propostas para a sua realizaçón fossem um sucesso, continuaria a permitir-se que as barreiras naturais afectassem imerecidamente o resultado social. A igualdade equitativa de oportunidades tem como finalidade eliminar as continxências sociais, mas permite que a distribuiçón final dos lucros e da riqueza sexa determinada pola distribuiçón natural de capacidades e talentos, apesar de essa distribuiçón ser igualmente arbitrária de um ponto de vista moral. Observemos que o imerecido non é a posse do talento, mas os seus efeitos no sucesso ou no fracasso social. Non é que unha pessoa non tenha direito aos seus dotes naturais. Non tem é direito a tirar partido social deles sem respeitar as regras de reciprocidade dos princípios de xustiça. O mesmo acontece com as vantaxens sociais: a igualdade equitativa de oportunidades non pretende declarar inxusta “per se” a desigualdade social e económica, mas declarar inxusto que os indivíduos utilizem os seus priviléxios sociais para terem vantaxens no acesso aos cargos e às posiçóns relevantes, que som basicamente duas: a igual cidadania e o lugar que se ocupa na distribuiçón de rendimentos e riqueza. Trata-se, portanto, de garantir que os priviléxios sociais non alterem a igualdade de direitos políticos, sociais e económicos das pessoas nem determinem a desigualdade socioeconómica das xeraçóns seguintes; ou sexa, trata-se de evitar a desigualdade herdada, que passa de pais para filhos. Mas surxe aqui o segundo efeito da igualdade equitativa de oportunidades: a família. Enquanto existir a instituiçón da família e se respeitar a sua autonomia, será impossíbel nivelar completamente o terreno de xogo para que os talentos sobressaíam sem barreiras sociais, xá que a influênça da família na motivaçón e no desenvolvimento dos talentos dos mais xovens é evidente. Como é que Rawls resolve este contrassenso? Com o princípio de diferença.
Houbo um momento em que tivem que pôr-me a trabalhar nunha cafetaria da rua Aribau esquina da Diputaçión; alí conhecím a vários xogadores do Condal e decía-lhe “oxalá vos metan unha dozena!” Pesse ao qual, nos fixémos amigos e me queríam muito. Começabam a rir, e respondiam “anda, trai-nos água, mas que sexa de “Vichy catalán”. Esta drogaría, era unha das muitas que controlabam os amigos de Manolo Trigueros, e que me acolherom para facer-me um favor; porque “camareros” maiormente non necesitabam. E menos ainda, tán inéptos coma mím. Ao meiodía os xogadores do Condal vinham do treino, e eu servía-lhes o vermuth, mentras xogabam às máquinas tragaperras. Vinham acompanhados de Flotats, o treinador, que tinha sído meio volante do Barça, formando linha com Bosch. Este Flotats, odiádo desde o princípio, era um estirado e había que dar-lhe de comer à parte. Protestaba por tudo: polo limón velho e mûstio do vermuth, por meter os dedos no copo ó deixá-lo sobre a mesa, polo estado das ameixoas ó natural; nada lhe parecía bem. Sempre tomaba ameixoas ó natural, meia dozena, e em ocasións repetía. Um día escuitou isso de: “oxalá vos metan unha dozena” e na verdade sentou-lhe fatal. foi-se directamente ao encargado e non é que pedíra que me despediram, mas quase. Com esse fulano alí a vida era insoportábel. Assím que marchei. Os seus xogadores, tinham-me tomádo afecto e lamentarom sinceramente a minha partída; Pujol, que era um extremo ezquerdo brilhante; ou Martí Filosía, um dianteiro centro letal. E Comas, um guardarredes que chegou a internacional xuvenil. Cito a estes três, porque forom quem me deixou dinheiro para passar um mal trago. Quando, com as primeiras ganâncias de Canet, fum pagarlhes à cafetaría do chaflán Diputación-Aribau, non me quixérom cobrar. Entón, decidín convidá-los a vermuths, escásamente cargados de xinébra, a água de Vichy catalán e a ameixoas ó natural. -¡¡A todos, menos a esse -dixem!! E apuntei para o Flotats. Non lhe importou muito, a verdade sexa dita. E, acaso para foder-me a carteira, deu licença aos xogadores para consumir o que quixéram, sem abusar do “alpiste”. O trabalho daquela drogaría, pesse a tudo, tivo as suas ventáxas; graças a el adquirím certa soltura que lhe permitíu a Trigueros levarme para o hotel de Canet.
Recordemos o que aprendemos (ou deberíamos ter aprendido) na escola: suponhamos que temos um triângulo rectângulo cuxos dous catetos medem um metro cada um. Qual é o comprimento da hipotenusa desse triângulo? Pelo teorema de Pitágoras sabemos que a hipotenusa terá em tal caso um comprimento da raiz quadrada de 2 metros. Ora, este valor é o que em matemática se chama um número “irracional”; ou sexa, non se pode expressar através de nenhuma fraçón do tipo “m/n”, em que “m” e “n” som números inteiros. Non há assim, nenhuma unidade que possa servir de medida comum na comparaçón dos comprimentos da hipotenusa e dos catetos. Diz-se, por isso, que hipotenusa e cateto non som comensurábeis (apesar de os respectivos comprimentos se poderem comparar dizendo que a hipotenusa é “mais” comprida que o cateto; só non se pode determinar com exatidón precisamente quanto).
O “Libro de Alexandre”. Este poema, o mais extenso do “mester de clerecía”, posto que rebasa os dez mil versos, conservou-se em dous manuscríptos. O mais antigo, em pergaminho, de finais do século XIII ou princípios do XIV, pertencéu à biblioteca do Duque de Osuna e está guardado hoxe na Biblioteca Nacional de Madrid; alberga leonessismos na sua linguáxe e na última estrofa afirma-se que “escrevió” Juan Lorenzo de Astorga. O outro manuscrito, em papel, do século XV, conserva-se na Biblioteca Nacional de París, tem algún aragonessismo e a estrofa final atribuie-o a Gonzalo de Berceo. Esta diversa atribuiçón prantexou o complicado problema da autoría. Antes de conhecer-se o manuscripto de París, admitia-se em xeral a paternidade de Juan Lorenzo, mas, depois do descobrimento deste, o alemán Baist aceitou a atribuiçón a Gonzalo de Berceo, opinión compartída por outros investigadores, como E. Müller. Menéndez Pidal, defensor da orixem leonesa do poema, sostén a autoría de Juan Lorenzo, parecer que apoia R. I. Moll e, com certa cautela, Federico Hanssen. Mas a asignaçón a Berceo parece que non se pode defender com êxito – aparte dos problemas que apresenta a interpretaçón dos textos – dadas as profundas diferênças entre o “Alexandre” e os poemas do clérigo riojano: nada mais alonxádo do carácter, temas e estilo de Berceo, que este largo relato – profano, militar e pseudoclássico – da vida e façanhas de Alexandro de Macedónia. Berceo esquéce frequentemente os nomes latinos e gregos e confunde a miúdo os dactos xeográficos e históricos, mentras que o autor do “Alexandre” – desde os versos primeiros em que encarece a perfeiçón da sua arte; “Mester trago fermoso, non es de ioglaría…”- fazendo gala unha e outra vez da sua condiçón de clérigo e do seu extenso saber, em cuxa exhibiçón se envanece. Por outra parte, dado que o poema parece composto a começos do século, pertencería à época xuvenil de Berceo, o que fai ainda mais inverossímil a atribuiçón, pois haberíam de ser maiores as mostras da sua curta cultura, bastante limitada ainda nas suas obras autênticas, que som sem dúvida algunha posteriores. Em quanto a Juan Lorenzo parece o mais probábel que se trate de um simples copista, como o foi Per Abbat do “Cantar de Mío Cid”, opinión apoiada por Alarcos. A paternidade do “Alexandre” continúa, pois, sem resolver. Também se desconhece a data em que o “Libro” foi composto, mas aceita-se xeralmente que na primeira mitade do século XIII; Raymond S. Willis chega a remontar a data até 1201 ou 1202. Discutíu-se muito por extenso, à vista dos leonessísmos e aragonessísmos que oferecem respectivamente os dous manuscriptos conservados, quál foi o dialecto orixinal em que se escrebeu o “Alexandre?”. Alarcos Llorach, depois de estudar detidamente as diversas teorías, chega à conclusón de que o autor se servíu do dialecto castelán; as palabras que a primeira vista non parecen peculiares de Castela deben estimarse como arcaísmos precasteláns, arrinconados por aquél nos dialectos limítrofes. O poema refére – desde a sua infância até à sua morte – a vida de Alexandro Magno, que interrompe para intercalar variádos episódios, como o relato da guerra de Troia – larga disgresón em 1.688 versos -, que conta o próprio Alexandro aos seus capitáns contemplando as ruínas da cidade; o sermón satíricomoral sobre a corrupçón das costûmes; a descripçón da baixada aos infernos, etc. O autor do “Libro de Alexandre” alardeia, de unha copiosa erudiçón. Ainda que a través de compêndios e refundiçón, conhecía a Homero, a Ovidio, a Quinto Curcio e a grande número de autores – arábigos e cristáns – representativos da cultura da sua época. As fontes principais da obra som dous poemas: um latinomedieval, o “Alexandreis”, de Gualterio de Chatillon que segue à sua vez a história de Quinto Curcio, e outro francês, o “Roman d’Alexandre”, de Lambert le Tort e “Alexandro de Bernay ou de París”. Mas existem ademais outras muitas fontes secundárias de variáda procedência. García Gómez estudou os elementos arábigos incorporados polo poeta espanhol, como o invento que fai Alexandro da máquina voadora. As duas cartas em prosa de Alexandro à sua nái, que figuran incorporadas no final do manuscripto de Osuna, procedem também probabelmente de colecçóns arábigas de sentênças ou, inclúso, de versóns musulmanas da lenda alexandrina.
Em síntese, para Popper a única forma de raciocínio cientificamente aceitábel é a deductiva, non só na lóxica e na matemática como também nas ciências empíricas. Como chegamos entón às leis e às teorias da ciência, se non pode ser por induçón? Popper admite que, em muitos casos, podemos alcançá-las por deduçón: inferindo unha lei a partir de outra ou outras xá estabelecidas. Por exemplo, podemos deduzir (por modus ponens) a lei de que todo o ser humano tem nái a partir de duas leis mais xerais, a de que todo o ser humano é mamífero e a de que todo o mamífero tem um proxenitor do sexo feminino – leis essas que, por sua vez, poderiam deduzir-se de leis biolóxicas ainda mais xerais. Mas está claro que o processo non pode continuar de forma indefinida: em algum momento chegaremos às leis ou teorias mais xerais e fundamentais de unha disciplina, que xá non podem deduzir-se de outras. Como chegamos, entón, a essas leis fundamentais, se non é nem por induçón nem por deduçón? A resposta de Popper é que non se chega a elas por nenhum procedimento racionalmente controlábel: som ou producto da “imaxinaçón” ou da “inspiraçón”, se quisermos, através de actos de libre criaçón semelhantes aos que están na base das grandes produçóns astísticas. Assim, por exemplo, dissesse o que dissesse o próprio Newton sobre a pertinência do método inductivo na física, ele próprio non concebeu a lei da gravitaçón universal baseando-se num raciocínio inductivo a partir da observaçón de factos particulares; esta ocorreu-lhe num momento de inspiraçón. Depois viu imediatamente que dessa lei tán xeral se podiam deduzir leis mais particulares, como as leis planetárias de Kepler ou a lei de Galileu da queda dos corpos, as quais por sua vez, permitiam explicar fenómenos ainda mais particulares, como a órbita do planeta Marte ou a traxectória dos proxécteis. O grande cientista, tal como o grande artista, é unha pessoa doptada de unha enorme imaxinaçón, mas a diferença entre o cientista e o artista está em que o segundo, unha vez realizada a sua obra de arte, fica satisfeito, enquanto o primeiro, pelo contrário, unha vez concebida a sua grande teoria, non se deixa ficar sossegado, colocando-a unha e outra vez à proba perante os enunciados de base, os que descrevem experiências e observaçóns particulares que possam ser contraexemplos da teoria, que a possam falsificar, ou sexa, refutar. O grande cientista, ao contrário do grande artista, nunca se contenta com a sua própria criaçón.
Finalmente, um dia, acordei em Lisboa sem ter que regressar ao CNA. Andava e nao andava. Saia de casa pela manhá e percorria a Praça do Rossio; sentia-me como se tivesse recuperado o paraíso. Comecei a fazer o que queria e desejava; comecei a arquitectar a minha vida. O temor que estava entranhado na vida tomarense, transformara-se em alegría e espírito de curiosidade plena. Comecei a comprar libros como quem compra tremoços numa feira: em saco e a peso. O cinema nao vivia sem mim. Nao passaram três meses e xá tinha a minha tertúlia instalada no Café Ribatejano. Chegaram as primeiras visitas e exposiçoes; chegou o Teatro. Chegaram os passeios em barco e em grupo a Cacilhas para beber unhas imperiais bem frescas. Nao conhecia o tédio. Foi das épocas que mais felicidade senti. O CNA estava embrulhado e guardado na prateleira da parte mais escura da minha livraria. Passei a páxina sem nenhuma classe de cerimónia. Unicamente, notava a ausência dos colegas e amigos mais próximos. Gostar-me-ia tê-los como partícipes do meu novo estar e ser na vida. Non sei se escrevi alguma vez ao Hélder F. Tive um processo de esquecimento acelerado. Passados poucos anos, quando o Victor O. se uniu, a diário, à tertúlia do Café Ribatejano, nao recordava muitas das cousas que alguma vez, esporadicamente, me mencionava. No inverno, em Dezembro, fui visitado pelo Casquinha. Senti alegria plena; fomos, quao gabarolas arvorados em machos, ao Intendente. Falamos; non deixamos de falar um segundo. Só respiramos um bocado quando sentados no bar, a beber unha cerveja, fomos abordados por duas donzelas. Ele falava-me da sua vida em Coimbra, e eu falava-lhe da minha vida em Lisboa. Ficamos de encontrar-nos. Nunca mais nos encontramos ainda que durante dois anos sabíamos um do outro e mandávamos mensagens através de um amigo comum. Cinco ou seis anos depois de sair do CNA tive como um processo de introspecçón e passei a pente fino a essência da minha vida em Tomar. Conclui que non fora tempo perdido, porque o tempo non se perde, vive-se, mas, pensei que vivi coisas e situaçoes evitáveis e desnecessárias (inclusivamente nefastas) para a minha formaçao como ser humano. Passados uns dez anos conheci um homem que vivia no castelo de Sesimbra (segundo estou informado, no castelo, fizeram uma espécie de museo ou exposiçao permanente em sua honra) chamáva-se Rafael Monteiro. Falamos do humano e do divino. Era um discípulo do mestre Agostinho da Silva (de quem me deu o número de telefone e escreveu uma cartinha para ser recebido) e amigo do António Telmo e seu grupo. Neste grupo de amigos e cúmplices estava um ex-aluno do CNA. Entao, veio á baila o colégio e a certa altura o Rafael Monteiro disse: “é um rapaz inteligente e culto, mas, tem alguma coisa inexplicável dentro. Parece-me que tu também tens um certo pouso dentro semelhante ao dele.” Nao o sabia explicar. Eu também nao o soube explicar. Hoje, ainda que nao o saiba explicar, parece-me que é uma pequena (ou grande) dor (a palabra exacta talvez seja mágoa) neurótica que levamos aninhada nas nossas vísceras. O CNA foi parte da minha vida, mas, nao é a minha vida. Thomar, com agá como gosto de escrever por uma questao mais que estéctica, é a minha terra adoptiva. E as Terras, visitam-se com carinho e periodicamente. Thomar aturar-me-á enquanto viva.
Mas, ao mesmo tempo, no meio do clima liberal renascentista, alguns estudiosos tinham aproveitado para “olhar directamente para o mundo” sem passar pola biblioteca e encontrar nos seus fenómenos, especialmente nos movimentos dos astros, padróns e proporçóns de um tipo matemático. Dessas operaçóns nasceu o heliocentrismo de Copérnico (que postulava o movimento da Terra à volta do Sol, o que era absurdo visto na perspectiva tomista) e, pouco depois, a observaçón da Lua por Galileu, através do telescópio, que verificou no seu “Sidereus Nuncius” (“O Mensaxeiro das Estrelas”, que surxíra em 1610) que nela había vales e montanhas, derrubando assim, quase vinte séculos de taxativa divisón aristotélica entre Céu e Terra. Assim, misturadas frequentemente com essa fébre renascentista por ler o libro da Natureza sem intermediários, apareceram as sementes daquilo a que posteriormente chamaríamos “ciência moderna”. E os seus protagonistas, os “pais fundadores” como Copérnico, Bacon, Galileu ou Kepler, muitas vezes non se distinguíam demasiado de outros erudictos que hoxe tomamos por excêntricos: também para eles as leis físicas eram o modo de Deus se expressar (vexa-se Galileu), ou os átomos, as “notas e letras” com que estaba composto o “Poema do mundo” (vexa-se Giordano Bruno, queimado na fogueira, acusado de ser atomista e ateu).
Erguída no cúmio deste velho castro, “a soberba Tui”, como lhe chama Camoes nos Lusíadas, cidade de mais de três mil anos de antiguidade, semelha talmente um tudesco ciprés de pedra. Côrte do rei visigodo Witiza, foi recuperada dos sarracenos por Adfonsus I por volta do ano 740, e repovoada por Ordoño I no ano 860. Ruas estreitas, encostadas e tortas, cheias de escudos de armas, tuneis e passadizos secretos. Mas de tudo isto, destaca o ciprés de pedra do seu cúmio! O estilo gótico e castrense, foi o mais axeitado para a sua defesa e a da cidade, um templete amuralhado ao que sostinham duas grossas pilastras. O seu aspécto ainda conserva as muralhas e o marcado aire medieval. Tude, à qual D. Adfonsus D’Anrique, tivo que renunciar, depois do desástre de Badajóz, e da qual Prudêncio Sandoval escrebeu a sua História, e antiguidade das suas memórias. Chegou a ser capital da Galiza, e pátria nái dos galegos de Lisboa. Foi assaltada e tomada por vários dias, polo nosso brigadier xeneral Guillade, que quería fusilar unhas velhas refilonas, pois, ousaram desafiar abertamente a sua autoridade. Também os vikingos se confundíron, ao pensar que o bispo, com a sua cara rasurada e as suas bonitas saias era unha patrícia d’unha mulher (bom, sobre este asunto, nem unha palabra mais!). Cidade tudesca, dentro da qual Francisco Sánchez, chegou à sábia conclusón de que nada se sabe!!
“De facto, cada nova classe que passa a ocupar o posto da que dominou antes dela vê-se obrigada, para poder levar avante os fins que persegue, a apresentar o seu próprio interesse como o interesse comum de todos os membros da sociedade, isto é, expressando-o mesmo em termos ideais, a imprimir às suas ideias a forma do xeral, a apresentar estas ideias como as únicas racionais e dotadas de vixência absolucta. A classe revolucionária aparece de antemán, pelo simples facto de se contrapor a unha classe, non como classe, mas como representante de toda a sociedade, como toda a massa da sociedade, face à classe única, a classe dominante.” Neste texto, na verdade, Marx refere o caminho que qualquer luta política debe seguir se quiser ser efectiva. A chave está em conseguir que os interesses particulares de unha classe social possam apresentar-se como os interesses xerais da sociedade no seu conxunto. Isto é aquilo que transforma unha classe social na classe dominante. Unha classe nunca é dominante em virtude do seu mero poder de coerçón, da força bruta que é capaz de exercer sobre outras classes sociais dominadas ou subalternas. A um poder puramente coercitivo faltar-lhe-ia aquilo a que politicamente chamamos “lexitimidade”. Ora, na mesma linha do texto de Marx que acabámos de citar, Gramsci conseguíu revelar os segredos ocultos que se escondem por detrás da questón da “lexitimidade” do poder político. Um poder político estabelece-se como lexítimo quando consegue vestir-se com as roupáxens daquilo a que poderíamos chamar, com Rousseau, a “vontade xeral”. Quando unha classe social consegue que os seus interesses económicos e políticos sexam assumidos pola populaçón como unha vontade xeral, podemos dizer que essa classe social conquistou aquilo a que Gramsci chamou a “hexemonia”. As consequências desta troca dos interesses particulares por interesses do conxunto da sociedade som imensas. O conceito de “hexemonia” atesta um fenómeno crucial para o pensamento político: o tema da “servidón voluntária”. As pessoas aceitam a ordem estabelecida como se, no fundo, houvesse unha secreta convicçón que as faz pensar que as cousas son como têm de ser. Assim, para falar de submissón ao poder, non nos basta pensar no poder coercitivo. As pessoas non obedecem por medo ou, polo menos, non fundamentalmente. A submissón voluntária é, regra xeral (como demonstrou Gramsci e tematizaram depois Ernesto Laclau e Chantal Mouffe, autores a que mais tarde faremos referência), muito mais importante. Isso apenas pode ocorrer na medida em que a populaçón, em xeral, considera que o poder é “legítimo”. É fácil compreender que quanto mais unha classe ou um grupo social dominante tiver de recorrer à coerçón policial, ao medo, à ameaça, à força ou à violência, menos o resto da sociedade o considerará um poder “lexítimo”. E mais, o recurso à força é sempre unha proba de que esse poder, no fundo, xá está a sozobrar. Isso é o que ocorre nos períodos de crise social, nos momentos de transiçón de um rexime político para outro. Obviamente, um diagnóstico gramsciano da situaçón na qual actualmente nos encontramos desde que estalou a crise em 2008 é, neste sentido, muito importante. Mais adiante voltaremos a isso.
Embora português, Michel da Costa nasceu em Marrocos a quinze de Septembro de 1946 e tem unha vasta experiência profissional, non só como cozinheiro, mas como autor de libros sobre gastronomia e formador de cozinheiros. Agora com o seu “Atelier de Cozinha Michel”, o “Chef” Michel é unha das figuras mais mediáticas em Portugal e na Europa, na área da gastronomia. Profundo conhecedor non só da cozinha portuguesa, como também do que se faz em termos de cozinha pelo mundo inteiro, sendo muito respeitado pola sua grande cultura gastronómica. Michel, é consultor de vários grupos empresariais, e igualmente, membro fundador da “Comunidade Europeia de Cozinheiros Euro-Toques Internacional”. Presidente da “Euro-Toques Portugal”, comendador da “Associaçao dos Maitres Conseils en Haute Gastronomie Française”, “Cozinheiro-Mestre da Bélgica”, “Xúri internacional de cozinha e cozinheiro-mestre obreiro da Unión-Europeia”.
Vemos como avança a primavera iluminista, em que se começam a reivindicar as ideias de beleza e virtude face à visón negativa de Hobbes acerca da condiçón humana, que influirá em Bernard Mandeville. Arrancada das garras da relixión revelada, cuidada no xardim natural que o deísmo lhe possibilitava graças ao universo mecânico newtoniano, a moral ia alcançando a sua maioridade graças à autonomia e confiança na natureza humana. David Hartley (1705-1757), fundador do associacionismo psicolóxico inglês – que se ocupará de estudar os mecanismos do costûme e do hábito -, dará à moral o seu carácter mais iluminista e independente da relixión ao propor unha ética fundamentada na psicoloxía. Partindo de Newton e de Locke, tenta explicar o funcionamento dos nossos processos psicolóxicos através do mecanismo da associaçón. Através dela, as ideias simples convertem-se em complexas, e o prazer e a dor axem como associaçóns elementares presentes nas mais complexas: a simpatia, o egoísmo, a moral, a ambiçón, o amor a Deus. Salvaguardando as devidas distâncias, as recentes descobertas neurocientíficas que situam Deus no nosso cérebro parecem ter um precedente na teoria de Hartley, formulada sem a axuda da psicoloxia cognitiva, da neurobioloxia e dos seus processos neuroquímicos ou da antropoloxía cultural. Se for verdade que tudo se debe ao modo como o nosso cérebro funciona, David Hartley, com a sua física da mente, esteve extraordinariamente à frente do seu tempo, non só pelas suas propostas, mas também por situar o debate no âmbito científico adequado.