BERGUEDÀ, Guillem de ( c.1140-1194). Poeta catalán que escrebeu em provençal. Herdou dos seus pais -segundo afirma- cinco importântes castelos. Foi amigo de Bertran de Born e de Ricardo Corazón de León. Ao parecer matou à traiçón a Ramon Folc de Cardona em 1175. Compuxo excelentes “sirventés” em contra dos seus enemigos, alabando os seus amigos e xactândo-se de que todas as damas se apaixonabam por el. O seu melhor poema é um “planh” (pranto ou elexía) na honra de Ponç de Mataplana, valente cabaleiro a quem pouco antes tinha insultado noutro poema, quase com a mesma vehemência com que no pranto chora a sua morte.
BERGAMÍN, José (Madrid, 1897 – 1983). Poeta, ensaista e crítico literário. A sua melhor contribuiçón ao desenvolvimento do âmbiente intelectual espanhol foi a publicaçón da revista “católica y republicana”, “Cruz y Raya” (1933-1936), da qual se fixo unha “Antología de Cruz y Raya” (1947). Publicou coleccóns de ensaios e aforismos, “El cohete y la estrella” (1922), que fai recordar a Pascal e a Gómez de la Serna; “Tres escenas en ángulo recto” (1923), “Caracteres” (Málaga, 1926), el libro de aforismos “El arte de Birlibirloque” (1930), “Mangas y capirotes” (1933), “La cabeza a pájaros” (1934), “Disparadero español” (1936-1940, três volûmes), “Detrás de la cruz” e “El pozo de la angustia” (publicadas em México em 1941, xá no exílio). “La voz apagada” e “El pasajero” (México, 1943), “La muerte burlada” (México, 1945), “Melusina y el espejo” (Montevideo, 1954), “Medea la encantadora” e “Fronteras infernales de la poesía” (Montevideo, 1954), “La corteza de la letra” (Buenos Aires, 1958), “Lázaro, don Juan y Segismundo” (1959), “Al volver” (Barcelona, 1962), “Beltenebros y otros ensayos sobre literatura española” (Barcelona, 1973), dous ensaios relixiosos, “El clavo ardiendo” (Barcelona, 1974, publicado previamente em françês como “Le clou brûlant”, París, 1972) e “La importancia del demonio y otras cosas sin importancia” (1974), “Velado desvelo” (1978) e “Calderón y cierra España” (1979). A posiçón de Bergamín como católico progressista, está perto da de Jacques Maritain. Ataca à razón como a pior enemiga da verdade. Bergamín tivo unha importânte actividade durante a guerra civil espanhola como promotor do Congreso de Intelectuales Antifascistas. Foi presidente da Alianza de Intelectuales e, xá no seu êxilo de Mêxico, foi xefe da Junta de Cultura Española e fundador da importânte revista “España Peregrina”, na qual colaborarom intelectuais da América Hispâna, espanhois de fala castelán e catalana e europeios. Fundou em Mêxico a “Editorial Séneca”, unha das mais exquisitas tanto em tipografía como em títulos publicados. Durante anos viveu fora de Espanha e logo entre Espanha e França. O seu estilo é difícil, brilhante sempre, lúcido e rápido, orixinal e metafórico. Polos anos sessenta começárom-se a editar as suas obras.
BERENGUER CARISOMO, Arturo (Buenos Aires, 1905). Autor teatral e crítico literário arxentino. Uníu as suas duas actividades na producçón dos seus libros “Las ideas estéticas en el teatro argentino” (1947) e “Teatro argentino contemporáneo” (1959). Também compilou “La breve Literatura argentina” (Barcelona, 1970). Escrebeu o estudo especializado, “Los valores eternos en la obra de Enrique Larreta” (1946). As suas obras de teatro mais conhecidas som “Por el prestigio de la primavera”, com a qual ganhou o Premio Argentores de 1946, e “La piel de la manzana”, ganhadora do Premio Nacional de Teatro 1949-1950.
BERCEO. Gonzalo de (Berceo, Logroño, c. 1190 – d. 1264). Poeta relixioso que servíu no Mosteiro de San Millán como administrador legal; possibelmente durante algún tempo foi notário do mosteiro e durante parte da sua vida foi responsábel da administraçón económica. A sua importância histórica bem de que foi o primeiro poeta em fala castelán do qual temos o nome, escrípto na “copla 489” da “Vida de San Millán”: “Gonzalvo fue so nomne qui fizo est tractado / en Sant Millán de suso fue de niñez criado / natural de Berceo, ond Sant Millán fue nado”. As suas obras podem-se dividir em três grupos: quatro haxiografías, três delas sobre santos locais, e unha inconclusa sobre o martírio de San Lourenzo; Três obras sobre a Virxem María, que tinha começado a ser reverênciada em Occidente, alá polo século X; e duas obras sobre doutrina, “El Sacrifício de la misa y De los signos que aparecerán antes del Juicio”. A importância literária de Berceo radica em que soubo combinar a tradiçón rectórica clássica com a tradiçón eclessiástica do sermón e da exhortaçón e com a tradiçón popular dos xugráres. Por exemplo, a sua “Vida de santo Domingo de Silos está basada na obra latina do abate Grimaldus “Vita sancti Dominici, mas na sua obra, Berceo afirma mais de unha vez que el é um xugrar. A primeira haxiografía de Berceo foi a “Vida de san Millán, o seu santo patrono. Berceo concebeu-a seguramente para alentar aos casteláns a pagar tributo ao mosteiro, sempre necesitado de dinheiro. O poeta trata da vida do santo e dos seus milágres, como unha apariçón xunto de Santiago nunha batalha contra os mouros; depois da victória dos cristáns, o rei de León decréta que todos os seus súbditos paguem tributos a Santiago em Compostela e Fernán González que todos os casteláns fagam o mesmo, mas com San Millán da Cogolla. A fonte do poema é unha vida do santo escríta em prossa por San Braulio. Igual que os seus outros poemas importântes, a “Vida de San Millán” está escrípta em “quaderna vía”, metro introducido em Espanha polo autor do “Libro de Alexandre”. “La Vida de santa Oria” é outra das suas haxiografías sobre santos locais. Foi escrípta no final da sua vida. A fonte latina desta obra é desconhecida. O poema é mais alegórico que outras das suas obras, xá que se mete mais nas visóns celestiais que nas obras pías da santa. “Los milagros de Nuestra Señora” pertencem a um xénero que se cultivou em Europa desde o século XII e se prolongou até ao XIV. Passou do latim ao românce (as fontes de Berceo som xeralmente de prossa latina). Ao parecer é unha das suas últimas obras. O plano estructural varía ao largo do poema: algúns milágres están narrados com inspiraçón, como o segundo e o noveno, outros están escríptos quase com descuido, como o primeiro e o décimo. Mais que narrar os milágres e a vida da Virxem, Berceo tracta de infiltrar no leitor-ouvinte unha devoçón incondicional pola santa.
BEÑA, Cristóbal de (Extremadura, 1777 ? – 1833). Fabulista. Estudou na Universidade de Alcalá. Foi imitador de Iriarte e de La Fontaine. Beña atacou a tiranía e o mal goberno em fábulas como “La piedra de anular y el cuchillo” e “La escalera de mano e el farolero”. No seu exílio londinense publicou estas e outras fábulas em “Lira de la libertad” (Londres, 1831). Colaborou no “Memorial Literario (1784-1808) na sua terceira fase de publicaçón (1800-1808).
BENÍTEZ, Justo Pastor (1895 – 1962). Historiador, diplomático e xornalista paraguaio que viveu exiliado do seu país durante vinticinco anos. Partidário do culto aos heróis, mitificou non só a homes de estado e militares, mas também a escritores e artistas. Da sua imensa bibliografía os libros mais importântes som “Bajo el signo de Marte” (Montevideo, 1934), sobre a “Guerra del Chaco”; “Algunos aspectos de la literatura paraguaya” (Rio de Xaneiro, 1935), “La vida solitaria del doctor José Gaspar de Francia” (Buenos Aires, 1937) sobre o dictador paraguaio; “Estigarribia, el soldado del Chaco” (Buenos Aires, 1943); “El solar guaraní” (Buenos Aires, 1947) e o seu ensaio mais importânte, “Formación social del pueblo paraguayo” (1955).
BENET GOITA, Juan (Madrid, 1927). Contista, novelista e crítico. Foi enxenheiro desde 1954 e trabalhou na sua profissón durante muitos anos nas áreas rurais de León, Asturias e o País Vasco. Viaxou por Finlandia e outros países da Europa. A sua primeira novela foi “Volverás a Región” (Barcelona, 1967), tentadora e orixinal obra à qual seguíu “Meditación” (Barcelona, 1969), “Premio Biblioteca Breve”, abertamente experimental, com múltiples narradores e com mistérios que quedam sem resolver. Os feitos e as intençóns das personáxes ficam como detrás de unha névoa. O uso de verbos passivo-reflexivos axudam-lhe a despersonalizar o relato e as fotografías que acompanham o texto, dam a sensaçón de ilusón, de falsa perspectiva que deixa a novela. Publicou ademais “El ángel del Señor abandona a Tobías” (1977), “Saúl ante Samuel” (1980), “El aire de un crimen” (1981), “Trece fábulas y media” (1981) e “En la penumbra” (1983).
BENEGASI Y LUJÁN, José Joaquín (Madrid, 1707-1770). Poeta cómico (e ocasionalmente sério) que entrou em relixión em 1763. Filho de Francisco Benegasi (1656 ? – 1742 ? ), cuxos versos humoristicos forom incluidos polo seu filho no libro “Poesías Líricas, y joco-serias” (1743) a partir da edicçón de 1744. Escrebeu também vidas de santos em verso, “Vida de san Benito de Palermo” (1750), em “seguidillas; “Vida de san Dámaso” (1752), em “redondillas”. Escrebeu também as obras de teatro “La campana de descansar” (entremés); “El amor casamentero” e “El ingeniero apurado” (bailes) e a “Comedia (que non o é) burlesca: llámenla como quisieren”.
BENEDETTI, Mario (Paso de los Toros, 1920). Novelista, contista, ensaista, crítico e poeta uruguaio. Resuscitou em 1948 a revista “Marginalia”, que tinha deixado de publicar-se, e que na sua nova etapa logrou sair até ao ano seguinte. As suas novelas e os seus contos tratam xeralmente da vida menor das oficinas e das ruas de Montevideo, nos quais esboça laconicamente momentos triviais de vidas gastadas pola rutina e a quotidianidade. Os seus libros de contos som: “Esta mañana” (1949), “El último viaje y otros cuentos” (1951) e “Montevideanos” (1959). Entre sus novelas podemos mencionar “Quién de nosotros” (1955), sobre as diferêntes perspectivas de um triángulo amoroso; “La tregua” (1960), unha das novelas mais populares em América pola sua ternura e sinxeleza narrativa; “Gracias por el fuego” (1965), de maior complexidade estructural e “Primavera con una esquina rota” (1982), na qual narra os diferêntes desgastes que produzem o exílio e a prisón num preso político uruguaio, o seu melhor amigo, a sua esposa, o seu pai e a sua filha. A sua poesía oscila entre a fantasía privada e a visón política comúm em círculos intelectuais hispanoamericanos (contra os Estados Unidos e em favor de Fidel Castro) em “Contra los puentes levadizos (1967), que amplía a temática de “Poemas de la oficina” (1956); reeditada com ilustraçóns do pintor portorriquenho A. Martorell, México, 1981), “Noción de la patria” (1963) e “Poemas de otros” (México, 1978). A sua crítica literária reflexa unha vivaz e antierudicta actitude frente à literatura em “Literatura uruguaya siglo XX: ensayo” (1963; ediçón âmplificada 1969), “Letras del continente mestizo” (1967) e “El escritor latinoamericano y la revolución posible”. Publicou também “El ejercicio del criterio”, “Viento del exilio”, “El recurso del supremo patriarca”, “Inventario”, “Letras de emergencia” e a obra teatral “Pedro y el capitán”.
BENAVENTE Y MARTÍNEZ, Jacinto (Madrid, 1866-1954). Dramaturgo ao qual é atribuída a revitalizaçón do teatro espanhol de finais do século XIX e princípios do XX, despois dos melodramas de intriga que puxo de moda Echegaray e nos que se tinha estancado este xénero. Ingresou na Universidade de Madrid em 1882 para estudar dereito, mas abandonou os estudos à morte do seu pai, dedicando-se aos viáxes, a escreber e a ler. Durante unha temporada foi empresário de um circo que chegou até à Russia. O seu conhecimento directo de diferêntes tipos de sociedade em vários lugares -especialmente da alta sociedade- deu-lhe abundante material para a sátira social que practicaba, sobre tudo no início da sua carreira como autor teatral. A sua obra de mais envergadura, “El nido ajeno” (escenificada por primeira vez em 1894), era demasiado crítica para poder ser aceitada polo público. Polo contrário, em “Gente conocida” (1896) a crítica torna-se quase inóqua e permíte-lhe usar personáxes que se autocriticam por cinismo, inmoralidade e corrupçón, mas sem chegar a moralizar xamais. A obra tivo um grande êxito e lanzou Benavente a unha carreira dramática que mudou o teatro de artifício e intriga anterior num teatro preocupado polo social e pola consciência dos individuos. O seu bom gosto e elegância borrarom das escenas aos personáxes vociferantes, personáxes que antes del estabam de moda. “En la noche del sábado” (1903), Benavente começou a incluir nas suas obras a toda a decadente sociedade europeia, desde os d’arriba até aos mais humildes. Foi um autor prolífico, de variábel qualidade. A sua obra numero 53 “Los intereses creados” (1907), probabelmente sexa a sua melhor obra. Nela non vacila em parodiar com máscaras a realidade, tomando e combinando elementos da comédia del arte e do teatro mais convencional. Benavente fundou também o “Teatro de los Niños” em 1909. Algunhas das suas obras mais interesantes están dirixidas ao público infantil, como por exemplo a sua excelente “El príncipe que todo lo aprendió en los libros” (1909). Benavente exercéu também o xornalismo durante muitos anos para “El Imparcial”, diário no qual colaborou de 1908 a 1912. Nesse ano foi elexído membro da “Real Academia Española”. Durante a primeira guerra mundial, Benavente defendéu a postura alemán, como fixo a maioría do clero e do exército e também a aristocrácia em Espanha. As suas obras teatrais forom tornando-se extremadamente conservadoras. Muitos intelectuais começarom a atacá-las, tanto polo seu estilo como polo seu tendencioso contído, por exemplo, Ramón Pérez de Ayala nunha série de artígos, que reunío baixo o título “Las máscaras” (1917-1919), 2 volûmes). Disgustado por estes ataques, Benavente abandonou a escritura de 1920 a 1924. Em 1922 recebeu o “Prémio Nobel” e foi homenaxeádo duas vezes pola cidade de Madrid em 1924, a raíz da estreia da sua obra “Lecciones de un buen amor”. Durante a guerra civil espanhola viveu apartado de tudo na cidade de Valencia e continuou a escreber, até que em 1945 chegou a sua obra número 150, “Nieve en mayo”. Em total chegou a escreber 172 obras de teatro, três delas durante o ano anterior à sua morte, ademais de “Cartas a una mujer” (1893, três volûmes), “De sobremesa” (1910-1916, seis volûmes), “Versos” (1893) e as suas fascinantes “Recuerdos y olvidos: memorias” (1962). O seu “Teatro” foi reunido em 1903-1930 em 38 volûmes.
BENAVENTE, Fray Toribio de (nasceu em Benavente, Zamora – m. 1569). Franciscano espanhol também chamado “Motilinía”, que figura nas histórias da literatura mexicana por tudo o que escrebeu e publicou sobre México. Formou parte do grupo de franciscanos que chegarom a México com fray Martín de Valencia em 1524 e que causarom tanta admiraçón nos nativos pola sua humildade e discrepçón. Os indios derom-lhe o nome de “motilinía” (os pobres) e fray Toribio adoptou ese nome. Foi o primeiro em evanxelizar as terras de Guatemala e Nicaragua e foi também o fundador, em 1530, da cidade de Puebla de los Ángeles. Em 1548 foi nomeado provincial da Ordem, cargo que ocupou até 1551. Escrebeu muitos alegatos em favor dos indios, alguns de carácter circunstâncial como unha petiçón para que se lhes reducíra o pago de impostos, mas é mais conhecido pelos seus “Memoriales” (1541; ed. Luis G. Pimentel, 1903) e a sua importânte “Historia de los indios de Nueva España”, publicada recientemente (1958) em México. A “Historia” divide-se em três partes: unha descripçón dos ritos e ceremónias aztecas, recolhida pouco tempo depois da conquista, que foi de unha extraordinária importância para conhecer as costûmes desse pobo; unha descripçón da labor de evanxelizaçón feita polos contemporâneos e por el mesmo “Motilinía”; unha cronoloxía e unha descripçón dos conhecimentos astronómicos dos aztecas e outras muitas materias referêntes ao seu pensamento e cultura.
BELLO, Andrés (Caracas, 1781-1865). Filósofo, gramático e poeta venezolano. Viaxou por Inglaterra para conseguir axuda para a empresa libertária de Bolíbar e López Meléndez. O seu humanismo enriqueceu-se durante os dous períodos que passou em Europa, o segundo até 1829. A sua “Alocución a la poesía” (1823) é um fragmento do mais largo poema “América”, que ao parecer non chegou a terminar. Trata-se de unha silva de corte neoclássico. Invoca nel a independência e ao fazê-lo refêre-se indirectamente às guerras que levava a cabo toda Hispanoamérica para independizar-se da Espanha. O goberno Chileno pediu-lhe que se ocupara em reformar a educaçón no país, taréfa na qual se ocupou de 1829 a 1865. Fundou o Colegio de Santiago de Chile. Introduziu as ideias de Locke, J. S. Mill e Berkeley na América a través da sua obra “Filosofía del entendimiento” (1881). A sua mais grande contribuiçón para a filosofia foi a sua “Gramática de la lengua castellana” (1847), que com as adicçóns de Rufino José Cuervo se segue utilizando hoxe em dia. Nunha polémica mantída com Sarmiento, Bello defendeu o neoclassicismo frente ao romântismo, mas ao mesmo tempo foi traductor de Byron e Hugo. Escrebeu “Silvas a la agricultura de la zona tórrida” (1826), segunda das suas “Silvas américanas”, na qual combina um estilo virgiliano com a sua própria visón amorosa da natureza. As suas “Obras completas” começarom a aparecer em 1952.
BELLIDO CORMENZANA, José María (San Sebastián, 1922). Escritor teatral. Estudou dereito em Valladolid, mas nunca chegou a exercer a profissón. A sua escritura é alegórica e nela mistura o humor com a traxédia para conseguir unha situaçón potencialmente absurda ou absurda sem mais. Obras: “El pan y el arroz, ou geometría en amarillo”, “Escorpión” (1962), “Fútbol”, “Tren a F”, “Los relojes de cera” (1967) e “Solfeo para mariposas” (1969). As últimas pezas teatrais de Bellido deixaron atrás o simbolismo e aproximarom-se mais do realismo. Escrebeu algunhas obras para o teatro comercial, como “Rubio Cordero” (1970), que trata com sensibilidade o drama dos ráptos de diplomáticos e as suas implicaçóns éticas e políticas.
Xá vês que grandes motivos de ignorância se nos brindam nas cousas. Melhor o verás quando passemos a expô-las, pois isto foi dito somente em xeral, mas ainda non demostra que non se saiba nada. Tampouco me propuxem demostrá-lo (usando o têrmo “demostrar” no sentido que tú lhe dás), nem podería fazê-lo, pois nada se sabe! Bastante foi ter posto dificuldades. Se logras superá-las, algo saberás. Mas non poderás, a non ser que de improviso outro espírito tenha descendido a escondidas sobre tí. Talvez puidéra acontecer isso, mas eu todavía nunca o ví. Em todo o caso, agora trataremos do que é, non do que pode ser. Por outra parte, os obstáculos que existem nas cousas som mínimos comparados com os que há referênte ao cognoscente. Porque quem estivéra dotado de unha mente perfeita e agudíssima, así como de uns sentidos irreprochabeis, talvez pudera vencer todos esses obstáculos (por concederte isto graciosamente, ainda que non sería capaz de vencê-los, incluso ainda que tivéra alcanzado todas as máximas perfeiçóns). Mas o que se vê resulta tudo o contrário. O segundo que había na definiçón da ciência é, pois, o conhecimento, no qual cabe considerar três elementos: a cousa conhecida, da qual xá nos ocupamos antes; o cognoscente, do qual trataremos mais adiante, e o conhecimento mesmo, que é o acto do cognoscente dirixido à primeira. Agora irémos tratar do conhecimento, mas com a maior brevidade possíbel, xá que tem o seu lugar próprio no tratado “De anima”. É na verdade deficilíssima e cheia de perplexidade a contemplaçón da alma, das suas faculdades e das suas acçóns, se é que se trata de cousas diferentes. Xusto é neste conhecimento, que acostumamos buscar, as dificuldades acrescentam-se: e como nada há mais digno que a alma, nada haberá mais excelente que este conhecimento sem par, porque, se tivera tal conhecimento perfeito, sería semelhante a Deus. Mais ainda: sería Deus mesmo, pois ninguém pode conhecer perfeitamente o que non criou, nem Deus tería podido criar nem gobernar o criádo sem tê-lo conhecido de antemán perfeitamente. Só el, por tanto, é a sabedoria, o conhecimento, o entendimento perfeito; penetra tudo, sabe tudo, conhece tudo, entende tudo, porque é todas as cousas e em todas está; todas as cousas som el e nel estám. ¿Mas como o imperfeito e miserábel homenzinho vai conhecer as outras cousas, quando nem a sí mesmo pode conhecer, ainda que esté em sí e consigo?
A excepçao como diz o filósofo espanhol Gustavo Bueno nao confirma a regra; rompe-a porque nos diz que nao existe tal regra. Por isso, os professores que me aportaram o que deve aportar um professor: sabedoria, nao rompem a regra da grande maioria que nao aportava mais que atitudes soberbas ou brutalidade, eram simplesmente diferentes naquele contexto interno e absolutamente normais no contexto externo ou sociedade da segunda metade dos anos 60 do século passado. Vejo para o passado com olhos de ver e nao com olhos de auto-engano ou adulaçao nao explicada e quando vexo, encontro-me com o Padre José Guilherme que para além de Deus ou do Diabo, sabia falar de muitas mais coisas e ensinava desde as pequenezes do dia-a-dia aos mais tenros valores sociais e existênciais. Continuo a ver e tropeço-me com o Dr. Nogueira que me transmitiu saber e gosto pela Literatura e o seu amplo contexto de expressao e germinaçao que passam pela sociologia dos costumes, pela Historia, pela filosofia, pelos psicologismos, pelos desejos, pela imaginaçao e pela rebeldia ou vida do próprio autor e a sua época.