DELIGNE, Rafael Alfredo (Santo Domingo, 1863-1902). Ensaista e autor teatral. Foi adbogado de profissón. Colaborou asiduamente com a revista “El Cable”, utilizando o pseudónimo de “Pepe Cańdido”. Editou, com a colaboraçón de Luis Arturo Bermúdez, a revista “Prosa y Verso” (1894-1895). Os seus ensaios publicarom-se no volûme “Cosas que son y cosas que fueron”, e os seus contos em “Cuentos del lunes”. Unha lixeira tendência ao realismo dentro de unha estéctica maiormente romântica fán destacar as suas obras teatrais “La justicia y el azar” (1894) e “Vidas tristes” (1901), a sua melhor obra. “La antología En prosa y verso” apareceu em 1902.
DELIGNE, Gastón Fernando (Santo Domingo, 1861-1913). É o poeta mais importânte do seu país. Autodidacta, chegou a albergar unha extraordinária biblioteca. Durante vinte anos trabalhou como contable de unha firma comercial em San Pedro de Macorís. Em “Ars nova scribendi” (1897) satirizou aos modernistas, ainda que com o tempo adoptou algunhas das innovaçóns que propunham. Henríquez Ureña decia que a obra do seu paisano consistía em pequenas histórias psicolóxicas escritas em verso. Isto pode-se observar nos seus fermosos retractos femeninos: “Angustias” (1885), “Soledad” (1887) e “Confidencias de Cristina” (1892). A sua fina poesía política convertíu-o em poeta nacional do seu país: “Ololoi” (1899) no é um libro heroico nem cínico, nem corresponde ao tópico patriótico, mais bem é um libro em que se expresa a inquietude do poeta sobre temas da realidade nacional. O seu estilo é conciso. Fixo poesía descriptiva em: “En el botado” (1897) e em “Romances de la Hispaniola” (1931) recupera a forma métrica tradicional. O interesse que todavia hoxe desperta a sua obra reflexa-se na publicaçón de “Páginas olvidadas” (1944).
DELICADO, Francisco (Córdoba ?, c. 1480-d. de 1533). Novelista, editor e médico. Estudou com Nebrija mas, dada a sua condiçón de converso, tivo que deixar o país em 1492. Morou em Roma desde essa data até 1528, onde escrebeu a novela “Retrato de la lozana andaluza en lengua española muy clarísima” (Venecia, 1528), que publicou sem o seu nome. A obra é um ataque dialogado dos vícios da Roma renascentista. Nela utiliza o mesmo âmbiente que o Aretino nos seus “Ragionamenti” (1534-1536). Na obra aprecía-se multitude de palabras de orixe romano e algunhas do dialecto de Jaén. Depois da morte de seu pai, a exuberante andaluza Aldonza, viáxa por toda a Península acompanhada pola sua nái. Ao morrer esta, volta a Sevilha para viver com a sua tía. Alí conhece a um xovem mercader xenovés e escapa com el para Cádiz. O pai do xovem pensa que ela é unha caza-fortunas e ordena aos seus servidores que a matem. Aldonza logra escapar e vai para Roma, onde tem lugar a maior parte da obra. O seu ascenso à riqueza e à vida social, está narrado desde unha perspectiva cheia de ironía, cargada de descripçóns e detalhes. Como outras heroínas da picaresca, aprende a medida que adquire experiência e dá-se conta que os trucos e os enganos som armas indispensábeis para medrar. Ó final, retíra-se para a ilha de Lipari, com o seu servinte Rampín e com todas as suas riquezas. A influênça de “La Celestina”, que Delicado editou em Venecia (1531), resulta evidente. Delicado escrebeu também dous tratados de medicina: “De consolatione infirmorum” (Roma, 1525), hoxe perdido, e “El modo de adoperare el legno de India occidentale” (Roma, 1525, conhecido a través da ed. de Venecia de 1529). Também se perdeu o “Spechio vulgare per li sacerdoti che administranno li sacramenti in ciaschedune parrochia” (Roma, 1526?). Editou o “Amadís de Gaula” (Venecia, 1533) e “Los tres libros del caballero Primaleón y Polendos su hermano” (Venecia, 1534), que forma parte do ciclo de Palmerín.
DELIBES, Miguel (Valladolid, 1920). Novelista e xornalista. A sua primeira novela, “La sombra del ciprés es alargada” (Barcelona, 1948), ganhou o Premio Nadal. Foi a amarga historia de um orfán criádo no pessimismo, mas que muda de carácter ao enamorar-se dunha xovem que morre uns dias depois de ter-se casádo com el. Alcançou mediáno êxito, o mesmo que a sua seguinte novela, “Aún es de día” (1949). Non obstânte, com “El camino” (Barcelona, 1950) alcançou súbito reconhecimento. Também escrebeu unha série de libros de viáxem: “Un novelista descubre América” (1956), “Por esos mundos” (1961), “Europa, parada y fonda” (1963), “USA y yo” (1966) e “La primavera de Praga” (1968). Em “Vivir al día” (1968) reúne unha selecçón de artígos xornalísticos. Non obstânte, Delibes será recordado polas suas novelas, entre elas, por “Mi idolatrado hijo Sisí” (1953), unha novela de tese na qual contraría as teorías de Malthus e que abarca um período de trinta anos na cidade de Valladolid; “La hoja roja” (1959), onde narra a solidón de um anciano, que foi esquecido pola empresa em que trabalhou durante cinquenta e três anos; “Las ratas” (1962), construída a partir de unha sucessón de anécdotas nas quais recorda um pobo desparecído de Castela e os seus inesquecíbeis habitântes, como Nini ou o Tio Ratero; “Cinco horas con Mario” (1966), quase enteiramente estructurada a partir de um monólogo interior e “Parábola del náufrago” (1969), sobre o choque entre o individuo e o burocratísmo. Era também amante da caça menor e sobre o tema escrebeu “La caza de la perdiz roja” (1963), “El libro de la caza menor” (1964) e “Con la escopeta al hombro” (1970). Esta loucura pola caza aparece nas suas novelas “Diario de un cazador” (1955) e “Diario de un emigrante” (1957). Logo publicou “Un año de mi vida” (1971), “El príncipe destronado” (1973), no qual intenta narrar as cousas desde a perspectiva de um neno de quatro anos, que acaba de ter unha irmán, e “Las guerras de nuestros antepasados” (1975). Depois de publicar o volûme de contos “La partida” (1950), Delibes publicou varias narraçóns curtas em xornais e revistas, que depois forom reúnidas em “Obra completa”. Posteriormente publicou os seus contos em “Siestas con viento sur” (1959) e “La mortaja” (1970), que contem varios esquemas narrativos que prometem trabalhos mais longos.
DELGADO TRESIERRA, Washington (Cuzco, 1927). Poeta peruano. Reside em Lima desde 1930. Foi professor em variádas universidades e publicou estudos sobre Lope de Vega, Rubén Darío e Jorge Guillén. É coeditor da revista “Visión del Perú”. Os seus libros de poesía som “Formas de la ausencia” (1955), “Días del corazón” (1957), “Para vivir mañana” (1959), “Parque” (1965) e “Tierra extranjera” (1968). Foi um mêstre em vários estilos, a miúdo semiparodiando outros, como chegou a ser característico nos escritores peruanos da sua xeraçón, que se rebelou contra a rectórica usual e os temas patrióticos, para asumir unha poesía mais íntima, como em “La condición humana” ou a mais amarga mas eficaz condena da opressón do estado e da Igrexa que fai no poema “Las buenas maneras”. A sua “Elegía” a Pedro Salinas é unha das melhores mostras do seu xénero na literatura hispanoamericana. Escrebeu também em prosa um exquisito homenaxe ao seu amigo Javier Heraud.
DELGADO, Rafael (Córdoba, Veracruz, 1853-1914). Novelista Mexicano da escola do realismo. A sua primeira novela, “La Calandria”, apareceu por entregas na Revista Nacional de Letras y Ciencias em 1890, e foi publicada em forma de libro o ano seguinte. Trata do dilema de unha mulher, que non sabe se escolher como esposo a um home honrado da sua mesma clásse social ou um “dandy” depravado. Os defeitos do argumento desaparecem ante a fluidez do estilo, modelado na leitura de Cervantes e de Pereda. “Angelina” (1893) é similar em tema e estilo à “María” de Jorge Isaacs. “Los parientes ricos” (1901-1902) e “Cuentos y notas” (1902), de estilo costumbrista, forom seguidos pola novela curta “Historia vulgar” (1904).
DELGADO, José María (Salto, 1884-1956). Novelista e poeta uruguaio, que cultivou o “rexionalismo” literário. “El relicario” (1919) foi um extraordinario libro de poemas, e em “Metal” (1920), revelou-se como um poeta com qualidades para o xénero épico. Escrebeu unha obra de teatro, “La princesa Perla Clara” (1921), e varios libros de viaje, entre eles “Por las tres Américas” (1929) e “Las viñas de San Juan” (1951), mas foi mais conhecido polas novelas situadas em Salto: “Juan María” (1941), “Doce años” (1946) e “Las niñas de San Antonio” (1951).
DÉLANO, Luis Enrique (Santiago de Chile, 1907). Novelista, contista e xornalista chileno. Foi colaborador de “El Mercurio” desde 1928. O seu primeiro libro de contos foi “Viaje de sueño” (1935). Em “Cuatro meses de guerra civil” (1937) conta as suas experiências na guerra civil espanhola, tema no qual volta a insistir em “El rumor de la batalha” (1964), sequela de “El viento del rencor” (1961), sobre a guerra civil chilena de 1891. A sua melhor novela é probabelmente “Puerto de fuego” (1956), na que mistura os conflictos sociais com os emotivos. Outros libros seus som “Balmaceda, político romántico” (1937), a novela “En la ciudad de los Césares” (1940), “Viejos relatos” (1941), “Lastarria” (1944) e “Pequeña historia de Chile” (1944).
DEL CID, Juan de Dios (San Salvador, 1606-1683). Poeta e científico que manexou a primeira imprenta conhecida no Novo Mundo. Polos seus quarenta anos entrou na ordem franciscana, mentras também practicava a poesía e o cultivo do índigo. Frustrado por falta de unha imprenta, el mesmo fabricou unha, e imprimíu um tratado sobre a pranta do índigo, “El puntero apuntado con apuntes breves”, publicado em 1647, treze anos antes da chegada a Guatemala da primeira imprenta espanhola.
DECIRES. Poemas curtos que aparecerom no século XV. Os seus temas som habitualmente didácticos, políticos ou corteses, e por isso contrastam com o tema amoroso, que predomina nas cantigas e cançóns. Os seus antecedentes están na “Historia troyana”, “Libro de buen amor” e “Rimado de palacio”. Técnicamente, os “decires” diférem das “cançóns” pois carecem tanto de tema como de estribilho. Adopta as formas da copla de arte menor. “Decires” de arte maior, podem encontrar-se no “Cancioneiro de Baena” (1445). “Decir de las siete virtudes” de Francisco Imperial, que é a primeira imitaçón de Dante conhecida. Outros poetas que escreberom “decires” som Juan Agraz, Fernán Pérez de Guzmán, o marquês de Santillana e Ferrán Sánchez de Calavera. Mais recentemente, forom utilizados por Rubén Darío nos seus “Decires, layes y canciones”, no qual utiliza metros medievais, mas este rasgo rubeniano non encontrou seguidores.
DÉCIMAS. Estrofas de dez octasílabos com “abba: ac: cddc”. Também se chamam “espinelas”, xá que Vicente Espinel foi um verdadeiro mêstre nas suas “Rimas” (1591), aínda que non foi o seu criador. Outros poemas escritos nesta forma métrica som “Las moscas y la miel” de Samaniego e “El vértigo” de Núñez de Arce. A forma é comúm em Lope, Tirso y Moreto, mas chegou à sua expressón mais alta nos dous parlamentos de Segismundo em “La vida es sueño” de Calderón, um dos quais começa “Apurar, cielos, pretendo, / ya que me tratáis así, / qué delito cometí, / contra vosotros naciendo” e o que afirma “Es verdad; pues reprimamos / esta fiera condición, / esta furia, esta ambición / por si alguna vez soñamos”.
DECASÍLABOS. Versos de dez sílabas. Um decasílabo simples ou dactílico , tem o acento na 3ª, 6ª e 9ª sílabas: “Del salón en el ángulo oscuro / de su dueño tal vez olvidada, / silenciosa y cubierta de polvo / veíase el arpa” (Bécquer). Um decasílabo composto combina dous hemistiquios pentasilábicos como em “Oye mis penas, mira mis males” (sor Juana Inés de la Cruz).
DÉCADAS. Série de dez libros nos quais copistas antigos, dividirom o “Ab urbe condita libri” de Tito Livio (27-25 a. C.). Varias décadas forom escritas por autores hispânos. Unha das mais antigas é a de Alfonso Fernández de Palencia, também conhecida por “Crónicas de Enrique IV”, escrita orixinalmente em latim e entitulada “Gesta hispaniensia ex annalibus suorum dierum colligentis”, que descrebe ao estilo de Tácito, os acontecimentos espanhois ocurridos entre 1440 e 1477. Foi traduzida para castelán por A. Paz y Meliá (1904-1912). Fray Antonio de Guevara compilou unhas extravagantes biografías de emperadores romanos que entitulou “Década de los césares” (Valladolid, 1539). Juan de Coloma escrebeu a “Década de la pasión” (Cagliari, 1576). Antonio de Herrera compuxo unhas “Décadas. Historia general de los hechos de los castellanos en las islas y tierra del mar océano” (1601, quatro volûmes). O duque de Almodóvar fixo unha defesa do drama françês e um ataque ao espanhol, em “Década epistolar sobre el estado de las letras en Francia” (1781; 2.ª ed., 1792), mentras era embaixador de Espanha em París.
DEBATES. Diálogos em verso muito comúns durante a época medieval em que se opunham pessoas ou ideias, ou elementos opostos como nos “Denuestos del agua y el vino”, “Disputa del alma y el cuerpo” e o incompleto “Diálogo de Elena y María”, que trata do amor mundano e do divino. Em algúns casos existe um árbrito que decide qual das ideias, abstracçóns e elementos vence ao outro. O diálogo mais importânte que se escrebeu em língua castelán foi o do “Carnaval y la quaresma” dentro do “Libro de buen amor” de Juan Ruiz.
DE REGIMINE PRINCIPUM. Xénero literário que consiste em aconselhar os príncipes e reis sobre a melhor maneira de gobernar. Também se chama “espelho de príncipes” e o melhor exemplo é “O Príncipe” de Machiavelli (1513). O “De regimine principum” de santo Tomás de Aquino é em parte apócrifo. De orixe oriental (budista), o xénero fíxo-se popular em Espanha desde a época da ocupaçón árabe, e continuou sendo importânte, até finais do século XVII. María Ángeles Galino Castillo contou oitenta e unha obras em espanhol e português que pertencem ao xénero, somente durante os séculos XVI e XVII. Gil de Roma (Egidio di Colonna) escrebeu “De regimine principum” em 1284 para Felipe, delfim de França. Juan García de Castrogeriz, traduzíu-o para castelán em 1435, mas, non se publicou até 1480 em Barcelona. Non obstânte, o xénero xá era conhecido por essa época e aínda antes, como consta por “Castigos e documentos”, atribuído a Sancho IV, e o Libro infinido de don Juan Manuel. Gómez Manrique escrebeu “Regimiento de príncipes” antes de 1478; Diego Ortúñez de Calahorra escrebeu a primeira parte de “Espejo de príncipes y caballeros”, que foi continuada por Pedro de la Sierra e Marcos Martínez; fray Antonio de Guevara é autor de “Reloj de príncipes” (Valladolid, 1529) e Diego Saavedra Fajardo leva o xénero à sua cima com “Idea de un príncipe político cristiano” (1640).