CRESCAS, Hasdai (Barcelona, 1340-1410). Foi gran rabino de Aragón. Filósofo que contribuiu para a apariçón do Resurximento na Espanha e para a superaçón do sistema aristotélico na Península introduzido por Averroes. A sua obra mais importânte foi “Or Adonai” (Ferrara, 1555), que segue a tradiçón de Nissim Girondí de Barcelona. Escrebeu também unha história de las matanzas de Aragón de 1391 e foi mêstre de Joseph Albó.
O pior vem agora: as diversas disposiçóns de todos estes instrumentos, que nos levam por forza a muitíssimas equivocaçóns. ¿Acaso non dán lugar a unha diversidade máxima na visón das diferêntes côres dos olhos, por diversos temperamentos, consistência, natureza, quantidade, posiçón e transparência dos espíritos e dos humores que há neles? E se isto se trata mais bem desde um ponto de vista médico. ¡quanto costumam fazer mudar a visón a natureza das membranas e a do nervo óptico, assim como a quantidade dos espíritos e humores, tudo isto e ademais a sua transparência! A miúdo, debido a unha causa externa, nos parece ver moscas, farrapos, teias de aranha e cousas semelhantes, sendo assim que non existen. Quando os olhos están inflamados, tudo parece encarnado. Quando están inundados de bilis, amarelento. Se um humor se abate sobre a pupila, tudo parece esburacado, o coberto com um pano, o grande, o pequeno, ou escuro. Estes defeitos debem-se a doênças, mas, entre os sáns, uns vem as cousas lonxe e outros perto; um com mais claridade, outro com menos; este vê-as grandes, aquel pequenas; este vê-as roxas, aquel amarelas. Nunha palabra, ninguém as vê perfeitamente nem da mesma maneira que os outros. ¿Que podrá impedir, pois, que as cousas se vexan diversas, incertas, inestabeis e diferêntes de como elas mesmas som, sendo assím que se ven mediante uns olhos submetidos a tantos câmbios, e incluso em si mesmos tán diversos, e ademais através do ar, que non é menos susceptíbel de câmbio nem menos incerto, senón, polo contrário, mais? ¿Que poderá impedir que nos enganémos constantemente e que nunca poidámos captar algo certo nem, por tanto, afirmá-lo?
A capital do Império Romano de Oriente. A cidade que saca peixes prateados de águas suxas, é o escenário perfeito para o mistério. O viaxeiro, acáso baixou do Oriente Expréss proveniente de París, tomou um galón de cebada e uns pastéis no Hotel Pera Palace. Depois, deitar a vista e o espírito a passear sobre os fieis, que entram ou deixam a Mezquita Azul, para a oraçón das doze horas. O qual, só por si mesmo, resulta um prazer deslumbrante. ¿Quais seram as claves da sua seduçón, hoxe em dia? Penso, que as mesmas de sempre, unha das grandes encruzilhadas do mundo! Terra de pagáns, mouros e cristáns! Unha imponente história nos contempla, o centro do mundo, todos xuntos dérom a ésta cidade um carácter peculiar. A contundência arquitectónica, de mezquitas, palácios, mar e pedra, formam unha amâlgama única. É, verdadeiramente, um xigantesco mercado de almas, a alma das cousas, a alma das xentes, e também as almas vaciádas. Às suas costas, mil anos como capital do Império Bizantino, mais outros quinhentos anos como centro do Império Otomano. Muitos a quixérom para si! Desde Bizas o Mégaro, Constântino o Grande, Justiniano, Mehmet o Conquistador, Solimán o Magnífico e o que mais alto ressôa na actualidade, Mustafá Kemal Atatürk, o home que sacou o país da Idade Média, fai tán só setenta anos. Os Árabes tratarom de conquistála mais de trinta vezes. Os Venecianos também a atacarom em sete vezes. E, por último os Russos em nove vezes. Hattís, Hititas, Frígios, Hurritas, gregos, persas, godos, romanos, françêses, venecianos, osmanties e jenízaros, aquí deixárom fortuna e vida por conquistála. A implacábel peste da modernidade, mudou o aspecto de muitos dos bairros, e o pintoresco que caracterizaba Istâmbul, derruba-se irremediábelmente sem apelaçón. A homoxeinizaçón que acarrea o progresso, acaba com o fértil caos do xénio mediterrâneo, ao mesmo tempo que os veus integristas ocultam o rostro das fermosas, para escárnio do pai de todos os turcos.
Para descansar do axetreo infernal do mundo turístico, non há nada melhor que um banho turco (com tratamento de Sultán), algúns com mais de trescentos anos de antiguidade, resulta unha experiência única, por exemplo o “Hammam de Cagaloglu”, que permanece intácto desde os tempos octomános. Xá bem purificado de corpo e alma, é hora de visitar “Haghia Sophía” , que non tem nada que ver com santas, a confusón vem dos tempos de Constântino, que a dedicou á Sabeduria Divina, sendo o seu interior um dos espectáculos mais sobrecolhedores que se poidam contemplar. Agora, estámos preparádos para aguantar, mais de dez milhóns de habitantes, milhóns de autos, camións, barcos, cargueiros, ferrys, pesqueiros, cruzeiros. Que surcam esta esquina formada polo mar de Mármara o estreito do Bôsforo e o Corno de Ouro.
A ponte Gálata, une as duas partes europeias da cidade, os bairros de Gálata e Pera, separados polo “Corno de Ouro”. O “Grande Bazar” é o principal centro comercial do planeta, há mais de quatro mil postos e mais de dous mil artesáns. Um vendedor nunca perde a calma e os trucos para o regateo som infinitos. Istâmbul é unha cidade cheia de xente nova e de turistas, dous elementos que dán forzosamente lugar a unha animadíssima vida nocturna, tertúlias em cafés, noites de verán perto do mar do Bósforo, fermosas dançarinas, mas, sobre todas as cousas, as mulheres russas, flautistas e violinistas, polas quais mouros e cristáns, perdem fortuna e vida.
Com o desaparecimento de Plotino, três figuras se destacam no neoplatonismo: Porfírio, Jâmblico e Proclo. Porfírio foi o mais académico dos três e legou algunhas tentativas de sistematizaçón da filosofia clássica (como a famosa “árbore de Porfírio”, que consta no seu “Isagoge” e antecessora das modernas taxonomias). O seu discípulo Jâmblico preferiu harmonizar Plotino com as teses pitagóricas sobre o número (daí ser considerado um neopitagórico). Proclo, o mais importânte dos três, é considerado o último grande filósofo grego da Antiguidade, Nascido em Constantinopla no final do século V, mudou-se para Atenas e devolveu à velha polís parte do brilho académico de outrora. A sua obra “Elementos de Teoloxia”, conservada na íntegra, é comparábel em ambiçón às “Enéadas”, embora compense a sua menor qualidade literária com um maior rigor expositivo. As semelhanças com Plotino som evidentes: também ele tenta harmonizar a filosofia grega com unha visón relixiosa e monoteísta do mundo, o que o leva a reproduzir os mecanismos da processón e da conversón. Se por algunha razón Proclo se destaca é por tentar axustar o politeísmo ao monoteísmo. A sua principal novidade é a noçón de “Hénadas”, unha nova espécie de intermediários, destinados a resolver o problema da presença do superior em cada um dos inferiores, sem necessidade de se degradar. Proclo recorre a elas como “unidades participáveis”; estas comportam-se como deuses de nível inferior que som “formalmente” o que o Uno é “eminentemente”. Seguindo um raciocínio parecido, entre o eterno e o temporal situa o “temporal perpéctuo”, a que os escolásticos medievais chamaram “”sempiterno”.
Unha ves era un velliño que tiña por úneca acupación o levar a cana, corda e anzol, e irse pra beira do río a pescar; cuase sempre tornaba á casa co cesto acugulado de peixes, mais veu un tempo en que a fertuna volveulle as costas, e en van iba día tras día coa cana; o anzol baixaba hastra dar nos limos do fondo, e os peixes fuxían do recramo. Renegando da sorte, e con prepósito de acabar aquela vida tan chea de necesidades, pensou ir por últema vez ó rio; a este fin colleu os trastes e andando, andando topouse no sitio de costume. Pouco habia que tendera a corda, cando sintiu que pesaba moito, e uns tirantazos condanaos. Ó erguela con forza, sacou un peixe moi grande, de linda cor, que meteu no cesto; logo puxo cebo no anzol e dispúñase a botar de novo a corda, mais ouviu unha voz que lle dicía: -Si non me matas, terás o peixe que queiras. Volveuse o home asombrado e mirou que quen lle falaba era o peixe do cesto. -¿Darasme fartura si te solto? -perguntoulle con legría. -Si, velliño; pro anda lixeiro, porque xa me sinto afogado. -Un peixe máis ou menos non é nada; vaite á auga – dixo o pescador, tirando con el no río. Contra o que agardaba, aquel día non pescou migalla, e o mesmo lle pasou o siguente. Xa estaba arrepentido de haberlle dado libertade ó dos cores, cando volveu a caír no anzol. -Non, agora – díxolle – nin Xuncras te salva; inganácheme; pois vas a pagalas. E chimpouno ó cesto. -Pescador – falou dadrento – , non me mates e dareiche peixe dabondo. -Non entendo- repuxo meneando a cabeza. -¡Logo teño que morrer!… -Sin remédeo; na miña casa hai fame, e como caíche ti soilo… -Ben, pois escoita: has de pórme en catro anacos; deles que coma un a túa muller, outro a égoa, outro a cadela e o que sobre espíchalo na horta. -E eu non como nada ¡recorcio! -Ti aúna, convén asina. -Farei o que mandas -respondeu o velliño envolvendo a corda, e co cesto ó lombo, tornou a casa pra comprir todo o que dixera o peixe. Dalí a tres ou catro meses, a muller do pescador pariu dous mozos, a quen puxeron de nome Arrinca-pedras e Retorce-piñeiros. A égoa trouxo dous cabalos. A cadela, dous liós. E na horta naceron dúas lanzas. Os rapaces foron crecendo fortes como buxos; e ó ter vinte anos, dixéronlle ó pai que querían ir polo mundo. Non sin tristura cedeu o vello ós seus deseios; e dándolle a cada un, cabalo, lión e lanza, botoulles a bendición e viunos marchar da aldea. Levaban andado un bo trecho e toparon unha encrucillada. Eiquí -dixo Arrinca-pedras- debemos sopararnos; irmán, toma esta botelliña, eu quédome cunha igoal; si a iauga muda de cor, é porque algún de nós está en peligro. -Ben -respondeulle abrazándoo con ternura. E tomaron por oposto camiño. Na imposibridá de siguir os dous, iremos con Retorce-piñeiros que andivo toda a noite e chegou pola mañan a un pobo vistido de loito. Picado da cubiza ante o estrano do caso, alcurréuselle saber por que a xente andaba chorando polas rúas, as casas tiñan as portas a medio abrir e nos balcóns pinduraban lazos negros; e unha vella deulle a espricación deste xeito. Non é milagre que nos afrixamos; hai perto da vila un culebrón de sete cabezas, grandismo, que tódolos días come súa persoa, e hoxe ás catro da tarde, vén buscar a filla do Rei. Este prubicou un bando en que di que quen mate o culebrón casarase coa filla; pro naide se astreve ¡é tan feo! ¡tan cheo de escamas!… Enteirado Retorce-piñeiros, pensou ir en busca do animal que tan asombrada tiña a xente daquel pobo, e unha hora antes da sinalada, apartouse no sitio por onde había de pasar. Moi logo sentiu o barullo que facía arrastrándose e asubiando por antre os toxos do bosque. Lonxe de se acovardar, baixou do cabalo e embrazou a lanza. O escorpión estaba á súa beira e abría unha das bocas pra collelo. -¡A min lión!, ¡a min cabalo! -dixo choutando riba del e descargándolle lanzazos entramentras os outros lle axudaban cos dentes e as patas. Dempois dunha loita coraxuda, o culebrón deixou de alentar; estaba morto. A vítima escoitara dende o penedo en que se puxera pra recibir a morte, as voces de Retorce-piñeiros, e viu ó lión, polo que un relampo, de legría cruzou a súa alma. O valente mozo arrincou as sete lingoas do mostruo, mais non créndose merecente da filla do Rei, colleu por un camiño que o alexou do pobo. Nisto pasou por onda o culebrón morto un preto; e como sabía o bando que dera o Rei, resolto a aporveitar tan boa ocasión, cortoulle as sete cabezas e persentouse no Pazo a recoller o prémeo que lle foi concedido sin vacilaciós. (…)
HÉRCULES DE EDICIONES (GALICIA DE CONTO) HERMIDA, M. (DIR.), 2001: “RELATOS E OUTRAS PROSAS” DE ROQUE PESQUEIRA CRESPO, XUNTA DE GALICIA.
Hegel estaria de acordo com Aristóteles ao afirmar que o nosso entendimento está submetido a este princípio, mas de forma algunha concederia que a própria razón o estexa, o que implica introduzir unha diferença radical entre entende e raciocinar. E como a razón é que lexisla no devir da natureza e das sociedades (isto é, lexisla completamente no ser), Hegel nega que o princípio da non contradiçón sexa um princípio do próprio ser, um princípio “ontolóxico”. E o facto de ser um princípio daquilo a que Hegel chama “entendimento”, mostraria apenas que “entender” non é mais do que parcial e insatisfactório, um reflexo da subxectividade, limitada, carente e parcial. A razón non se axusta aos princípios do entendimento e, mais concretamente, ao da non contradiçón. A razón tem um movimento interno, porque cada unha das suas ideias encerra em si a ideia contrária, que non permanece oculta mas que pugna por sair e substituir a primeira. Isto explica que se tivermos unha proposiçón que o entendimento vê como firme, unha “tese” (por exemplo, a monarquia é ordem), na razón esta proposiçón será com total necessidade substituída pola sua “antítese” (a monarquia é desordem: ordem republicana!). Consolidar-se-á entón a antítese? De forma algunha; ficará substituída por unha nova proposiçón que non será mais do que a síntese de ambas (a monarquia restaurada é ordem), e esta, por seu lado, xerará unha nova antítese, e assim sucessivamente. Escolhi um exemplo político, mas teria podido escolher muitos outros, mais concretamente os relativos à natureza, pois, dada a sua obediência às ideias, a natureza também se encontraria submetida ao processo, assunto no qual temos a base daquilo que Friedrich Engels chamará mais tarde “dialéctica da natureza”, expressón que em si própria levantou algunhas questóns. E obxectará o leitor: a matemática non funciona dessa forma; depois de atribuir a um triângulo o atributo de que os seus ângulos sumam dous rectos (deixemos de lado a xeometria chamada “non euclidiana”), non deriva daí a antítese pola qual mediriam outra cousa diferente. E, de facto, a matemática non está submetida à dialéctica, porque a dialéctica diz respeito ao ser, ou sexa, à razón, e, por outro lado, a primeira disciplina é mera abstraçón do ser; a matemática é puro entendimento. Daí que o proxecto pitagórico de reduzir os conceitos filosóficos a determinaçóns matemáticas sexa para Hegel submeter o espírito à “tortura de se transformar em máquina”.
No entanto, a direita encontra-se, fundamentalmente, com um problema relacionado com a capacidade de leitura. Os Passos Coelhos e restantes habitantes da ilha deserta das ideias, encontram-se que alguém saído e achado no seu meio, saiba ler. Nao sabem como o desarmar, nao sabem como o desacreditar, visto que mesmo de cara às eleiçoes municipais, obriga-os a projectar uma imagem condizente com novos comportamentos e novas actitudes sociais. Marcelo saíu-lhes criativo; saíu-lhes do caminho antigo e meteu-se pelas ruas e ruelas do charme e da expansao comunicativa. A direita instalada num discurso esquemático e rígido, encontra-se com o passo trocado e usa óculos de submarinista, para ler as notícias necrológicas da praxis e pensamento político. E engana-se, e troca as letras e salta de parágrafos, afirma que tem um passado glorioso e estraxeirizado nas ilhas dos “offshores”. A direita sente-se caída nas areias movediças, e nao vislumbra mao amiga, nem rama salvadora, que a livre do afundamento lento, sádico, tremendamente aflictivo que a leva ao afogamento. Entón berra, diz impurezas verbais; mentais. Guincha. Esperneia. Estrebucha.
Embora, por falta de tempo, Leibniz non tenha chegado a apresentar a sua obra de forma sistemática, a ideia de “sistema” ou “estructura” encontra-se na base da sua filosofia e contém a orixem do que chamamos “racionalismo”. Sempre fun contra a divisón escolar que os libros fazem “racionalistas” e “empiristas”, de maneira que, ao aplicar a Leibniz este qualificativo, non quero de forma algunha afirmar que o nosso autor renuncia à experiência empírica – tán importânte para um cientista que reconhece ser discípulo de Francis Bacon – , mas indicar que existe na sua filosofia unha chave comum para a realidade e o seu conhecimento, non porque o facto de conhecer unifique, com categorias racionais, unha realidade mutábel e dispersa, mas porque o próprio real consiste nunha ordem racional, suxeita a princípios e leis que a nossa razón pode ler – tal como Galileu lia o libro da natureza – e “traduzir” em conceitos filosóficos e conhecimentos científicos. Porque, para Leibniz, o real é unha ordem racional que só pode ser comprehendida com um sistema apropriado de princípios racionais que, por sua vez, som imanentes à própria realidade, da qual fazem parte. Em contraposiçón com Descartes, o Deus leibniziano non pode criar arbitrariamente as leis da lóxica, mas submeter-se a elas tal como os seres humanos e qualquer outro ser racional que exista (quer se chame anxo, demónio ou extraterrestre). Só neste sentido – Leibniz nunca foi tán lonxe como Hegel – é que o real se torna racional, non só para nós mas “em si”, adquirindo a capacidade de “se expressar” – como dirá mais tarde Gilles Deleuze – no pensamento; de forma diferente e sem restriçón no caso de Deus, e de forma confusa e limitada para o home, xá que “non pode desenvolver de unha vez as dobras dessa ordem universal porque se estendem até ao infinito”, tal como escrebe em A Monadoloxia, esse resumo da sua metafísica que escrebeu em 1714, no final dos seus dias. Assim, segundo Leibniz, existem princípios que som comuns a Deus e aos homes, porque se situam acima deles para rexer a esfera da verdade e do ser em xeral; som princípios lóxicos e metafísicos aos quais nenhum ser racional se pode esquivar, como, por exemplo, “o mesmo non pode simultaneamente ser e non ser” ou “o todo é maior do que a parte”, como escrebeu no seu Diálogo entre um Teólogo e um Misólogo, em 1679, como crítica à filosofia cartesiana.
A crise climática e ecolóxica é a maior ameaça que a humanidade xá enfrentou. Non há dúvida de que este problema irá definir e moldar, como nenhum outro, a nossa vida quotidiana futura. Isto é dolorosamente claro. Nos últimos anos, começámos a assistir a unha mudança no modo como vemos e falamos sobre a crise. No entanto, como desperdiçámos tantas décadas a ignorar e a minimizar esta emerxência crescente, as nossas sociedades ainda se encontram em estado de negaçón. Para todos os efeitos, estamos na era da comunicaçón, na qual o que dizemos pode facilmente sobrepor-se ao que fazemos. É assim que se explica o facto de termos um número tán avultado de grandes países que, produzindo combustíbeis fósseis – e tendo elevados níveis de emissóns -, se autodenominam líderes climáticos, apesar de non terem em vigor qualquer política de mitigaçón das alteraçóns climáticas. Vivemos na era do branqueamento ecolóxico a todos os níveis. Na vida non há problemas que non sexam ambíguos. Non há respostas categóricas. Tudo é tema de debate e compromisso sem fim. Este é um dos princípios fundamentais da sociedade em que vivemos. Unha sociedade que, no que toca à substentabilidade, tem muitas culpas no cartório. Porque esse princípio fundamental está errado. Existem alguns problemas que non som ambíguos. Na verdade, a nível planetário e social há fronteiras que non debem ser transpostas. Por exemplo, achamos que as nossas sociedades podem ser um pouco mais ou menos substentábeis. A longo prazo, porém, non podemos ser um pouco menos substentábeis: ou somos substentábeis ou insubstentábeis. É como caminharmos por cima de unha fina camada de xelo – ou aguenta connosco ou non aguanta. Ou conseguimos chegar à costa, ou caímos nas águas profundas, escuras e frias. E, se isso nos acontecer, non haberá um planeta próximo que nos possa valer. Estamos, por nossa conta.
Machiavelli referir-se-á a Savonarola em O Príncipe como um “profeta desarmado” nunha passaxem em que, entre outras cousas, nos faz notar que só tiveram sucesso aqueles que pregaram, non só com as palabras, mas também com as armas, ou sexa, aqueles que, quando necessário, obrigarom pola força a acreditar na sua doutrina. Esta é unha licçón fundamental que se repete em todo o pensamento posterior do secretário: a importância das armas no poder. Machiavelli chega, inclusivamente, a considerar a ciência militar, a arte da guerra, como unha parte medular da política. De facto, na concepçón machiavelliana, a guerra é unha parte essêncial da política. Assim, entón como agora, um Estado que queira conservar a sua autonomia precisa de meios suficiêntes para se defender e atacar. Non sabemos se Machiavelli chegou à seguinte conclusón pensando no dominicano e nos seus, outrora, devotos fiéis, mas é altamente provábel que assim tivesse sído. Porque o nosso secretário assegura que a natureza humana é mutábel, razón pola qual é mais simples persuadir os súbditos do que mantê-los persuadidos. Na sequência disto (como teve ocasión de confirmar em vida), defende que os homes som ingratos, polo que, na sua opinión, estarám ao nosso lado sempre que formos os mais poderosos e pudermos vinculá-los ao nosso partido através de favores. Mas o apoio político é, para o diplomata florentino, sempre interesseiro e condicional, polo que se compreenderá facilmente que os próprios homes non tenham muitos problemas em trair um príncipe, assim que puderem obter mais benefícios de outro mais poderoso do que ele. E non se detém aí na sua análise da natureza humana pois adverte-nos que os nossos semelhantes traem mais depressa aqueles que amam do que aqueles que temem, unha ideia que, a ser verdade, é tán desconsoladora como confranxedora – tal como tantas outras de Machiavelli – , unha ideia que parece suxerir unha nova interpretaçón do antigo provérbio “quem bem te amar, te fará chorar”.
A ver como se comía aquilo: irmáns, nais e noivas, todas unhas santas e facendosas; as demais, todas putas. Mas, por um lado, todas as mulheres som irmáns, nais ou noivas, e, por outro, som “as demais”. E, como todo o mundo quería meter, menos com a própria noiva, ocurría que, no fim de contas, non quedaba moza sem asédio. Ou sexa, que as noivas, as nais e as irmáns, por esse cálculo e aficçón, putas também. E de nada servía aquilo de “non fagas a ninguém o que non queiras que che fagam a tí”. Mas, a verdade é que non se facía nada salvo, com sorte e complicidade dissimulada, alguns magreos. Ahí sim acredito que os espanhois eram uns artistas. Bem visto, ao chegar o facto marital e bendecída, isso debería dar-lhes certa experiência nas delicadezas dos preliminares; mas estou convencido de que ao espanhol de entón non debería de preocupar-lhe muito os preliminares. Á força de desexar as outras por respeitar a própria, o que acontecíam eram os maus pensamentos, os desexos inconfessábeis, o ir de putas das de verdade. Algún corpo que outro, mas poucos e clandestinos, maiormente eram casadas fartas da imperícia dos seus maridos. Naqueles anos de dictadura clerical, tudo tinha um duplo sentido e unha dupla interpretaçón, aínda que, nas zonas de turismo, menos. Essa dupla moral, ou triple ou quádruple, vaia a saber, orixinaba unha retórica argumental curiosa em extremo e non somente no referênte ao sexo.
Vexamos unha passaxem de “A Nova Heloísa”, na carta XIV da segunda parte, em que Saint-Preux, o seu antigo amante e preceptor, escreve a Júlia para lhe descrever o que viu em París, unha cidade em que “se aprende a defender com arte a causa da mentira, a pintar de subtis sofismas as paixóns e os preconceitos. Assim, ninguém diz nunca o que pensa, mas o que lhe convém que pensem os outros; e o aparente zelo pola verdade non é neles mais do que a máscara do interesse; som como máquinas que non pensam e às quais se faz pensar como por molas. Basta informar-se das suas reunións de sociedade, dos autores que conhecem; com isto pode-se estabelecer antecipadamente as suas ideias sobre um libro que está prestes a ser editado e que ainda non leram. Há, assim, um pequeno número de homens e de mulheres que pensam por todos os outros, e por quem os outros falam e axem. Cada pandilha tem as suas regras, os seus valores, os seus princípios, que non som admitidos noutro lugar. Por exemplo, o home considerado honrado nunha casa é considerado um patife na do vizinho: o bom, o mau, o belo, o feio, a virtude e a verdade têm apenas unha vixência local e circunscripta. Mas há mais; cada indivíduo entra constantemente em contradiçón consigo próprio, sem pensar se é bom ou mau. Há uns princípios para a conversaçón e outros para a práctica. Nem sequer se exige a um autor, nem sequer a um moralista, que fale como os seus libros, nem que se comporte como fala; assim, textos, discursos e conducta som três cousas muito diferentes e ninguém obriga a conciliá-las entre si. Os sentimentos non saem dos seus coraçóns, as luzes non provêm da mente, os discursos non lhes representam as ideias. Tal é a ideia que formei do grande mundo em xeral, polo que vi em París. Até agora vi muitas máscaras: quando verei os verdadeiros rostos dos homes?”
Vendo os meios de propaganda occidentais, um podería pensar que é a economia quem tudo goberna. Mas, parece ser que non é bem assim. Outros Deuses mais poderosos mandam. Pois é. Mas olhe, que os países nordicos, xá non som os que eram, antes do assassinato de Olof Palmer. Antes tinham preocupaçóns com a boa vida dos seus cidadáns, e procurabam boa educaçón e bons empregos para eles, a sociedade era próspera e pacífica. Mas, parece ser que isso non interesa à economia, porque había que pagar muitos impostos. E isto non agráda aos liberais e conservadores, onde os impostos som muito mal vistos, o que agora está de moda é fazer parte de aliânças militares e gastar dinheiro em armas. O bem-comum e o interesse dunha sociedade non importa, o que interesa verdadeiramente é salvar a banca suíza da falência, aínda que sexa à custa dos dinheiros dos hospitais e das escolas. A qualidade das cousas, tampouco tenhem grande valor, os autos Mercedes ou BMW, som para os novos ricos chinêses, que som quem os pode apreçar debidamente. Para nós “bacalhau basta” (que xá o bacalhau, anda polas núbes). Agora, para satisfacer o ideal nórdico, están os autos elêctricos americanos (caríssimos), e carentes de autonomia e infra-estructuras. Lá ván eles sentados sobre bacterias elêctricas de lítio, roubado a países do lado mais fraco, dunha maneira muito pouco ecolóxica, que o Planeta lhes perdoe, se puder. Aquel, que non durma debaixo do seu telhado, e que non saiba as cousas que come, ou que tenha que trabalhar lonxe dos seus, que os Deuses antigos se apiádem dele. ¿Qual sería entón a moralexa destes negócios? ¡¡Aquel que o dos outros alába, pedras contra o seu telhado atíra!!
Muitos partidários da “viraxem pragmática” podiam concordar quanto ao facto de a filosofia analítica ter estado presa a imaxes falsas sobre a natureza do conhecimento e da avaliaçón, mas nem todos estavam de acordo com a tese forte de Rorty: que o discurso filosófico sobre esses temas estivesse obsoleto. A chamada “viraxem pragmática”, tal como outras viráxens, prometia mais do que podia. Nos anos oitenta, toda a xente adería à moda das revisóns e das retrospectivas, das mudanças e dos saltos. Proliferárom lemas como “filosofia pós-analítica”, “transformaçón da filosofia”, a que se seguirom outros como “pensamento pós-metafísico” ou “pensamento fraco”. As viraxens produziram-se sem cessar: “viraxem hermenêutica”, “viraxem cultural”, “viraxem narrativa”, “viraxem comunicativa”, “viraxem pragmática”. Era como se todo o mundo sentisse a necessidade de deixar algo para trás, apesar de non estar claro que novo era esse a que se aspirava (excepto que vinha depois, claro) nem que relaçón tinha o novo com o velho: dissoluçón?, negaçón?, superaçón? A etiqueta “pós-analítico”, por exemplo, non era unívoca e podia ser usada com diversas intençóns. Além de Rorty, outros pensadores achavam útil substituir unhas imaxes por outras: por exemplo, a da soberba pola da fraxilidade, ou a do espírito assertivo pola do interpretativo. E outros incentivavam a virar noutro sentido, apesar de alguns desvios anunciados com grandes cartazes na verdade fossem becos sem saída (como essas saídas das vias rápidas que nos levam a unha bomba de gasolina abandonada), e muitas viraxens fossem circulares (ou sexa, mudanças de sentido que devolviam os filósofos em direçón contrária, para um passado de que continuavam a sentir saudades). Virar, afinal, non obriga a mudar nada; portanto, non é de admirar que algunhas iniciativas filosóficas tirassem partido das viraxens para organizar melhor as grandes rotas. Era preciso descansar um pouco nunhas áreas de serviço, mas o trânsito tornava a encaminhar-se rumo a destinos previsíveis. Assim, desde o início dos anos oitenta, a filosofia adquire um novo ritmo, às vezes intrigante, mas outras vezes muito repetitivo. É como se para poder contar algo de novo, os filósofos non pudessem deixar de recontar, ou sexa, de fazer balânços e de voltar a recitar histórias. Mas a fusón de horizontes non era assim tán fácil. O mais normal era a interferência de panoramas. Também non era fácil sobrepor programas especializados de estilo profissional com visóns de mais longo alcance, de âmbitos culturais. A interdisciplinaridade foi pregada aos quatro ventos, mas continuaram a existir as mesmas disciplinas estanques e até foram criadas outras novas igualmente fechadas. Rorty era um exemplo de filósofo dialogante, mas sempre foi escéptico e irónico. Nunca pensou que algunha viráxem pudesse revolucionar a filosofia. Os sinais de viraxem só lhe pareciam promessas suxestivas mas muito vagas. A “viraxem pragmática” non lhe parecia o refluxo de unha grande empresa filosófica marxinalizada desde a Guerra Fria. A questón non era provar que as ideias de James e Dewey sobre alguns problemas (verdade e conhecimento) eram superiores às dos positivistas e dos analíticos e até às de alguns pós-analíticos. James e Dewey tentarom dar novos significados alternativos a vocabulários antigos; por exemplo, tentaram dar à própria ideia de “correspondência” sentidos mais empíricos e funcionais, mas para Rorty todas essas equivalências continuavam a reproduzir os problemas, non os resolviam.
Em Monzón tenho que ecolher: continuar na estrada que, mais volta menos volta, corre paralelamente ao leito do rio e depois segue polo litoral até Viana, ou meter polo caminho interior, de montes e de horizontes até à Ponte da Barca e daí a Viana. A opçón non resulta fácil, porque ambos os percursos som ricos de história e de valor humano: mas acabo por ir na corrente do río, na esperança de repescar um ou outro valor mais à beira do caminho. A primeira saída da estrada principal é para vir respirar a atmôsfera intemporal de Longos Vales, paisaxem de muita beleza a que preside a da antiga igrexa de um convento de monxes benedictinos, fundado por D. Afonso Henriques. É templo amplo, de solidez românica, que foi sendo estropiado com os gostos de cada época. A abside é ainda um monumento notábel, com os capitéis esculpidos nas bizarras, misteriosas modelaçóns que os canteiros românicos davam à pedra. No interior o arco triunfal é muito suxestivo, com certa tendência para o feitio da ferradura a que nós associamos o arco árabe. Tornamos à estrada principal, mas andados mais alguns quilómetros está, com o indicativo de monumento nacional, o caminho para Sanfins de Friestas. É um lugar que se non debe perder. Este topónimo Sanfins vem de San Félix, e o culto é muito antigo. San Félix foi um papa do século III que afrontou com coráxe as perseguiçóns aos cristáns e morreu no cárcere no ano de 274. O seu culto difundiu-se, e muitas das igrexas da sua invocaçón vêm dos primeiros séculos do cristianismo. Desde Sanfins há a tradiçón de ter sido fundado em 566 por San Rosendo, e essa data, com ser lendária, non deixa de ser verosímil; o mosteiro fez parte da ocupaçón moral que os Beneditinos fixérom na Galiza, dos dous lados do Minho. Também lendária é a explicaçón do nome de Friestas, ou Frestas. Aí é unha curiosa explicaçón que qualquer madrugador pode verificar: diziam os povos que o Sol, ao nascer entre os abruptos penhascos da serra, proxecta os seus primeiros raios no lugar onde está o mosteiro, dando a suxestón do raio solar que ilumina o laxedo de um templo ao entrar por unha fresta. Este quotidiano milágre ao romper do dia serviu para indicar aos fundadores o sítio certo onde se debía fazer a igrexa. O edifício teve a sua grandeza na Idade Média. A actual igrexa é românica, e apesar das adulteraçóns do tempo resulta impressionante. Chega-se lá por um caminho mal sinalizado, em que é fácil perdermo-nos, e que depois de uns quilómetros entre quintais minhotos com a nota alegre dos pares de conversados sob a verdura da latada, transmudada subitamente nunha paisaxem descarnada, rupestre, onde non há mais que penedia e horizonte. E é ali que acaba a estrada, sem um dístico, unha indicaçón ao menos de que caímos num beco sem saída. Mas dam-se mais unhas centenas de passos e, de unha portela de rocha, avista-se, quase perto, o tardoz do mosteiro. Há que vir a pé. Non existe povoaçón, non há sequer unha habitaçón para um guarda. O conxunto construído é obra de xigantes. O templo românico, do século XII, revela a importância que o mosteiro debe ter tído em toda a rexión. Sábe-se que gozou de grandes priviléxios, arrecadou as rendas de quatro freguesias, e os moradores da aldeia estabam dispensados de vir à guerra, a non ser em companhia do próprio rei: mas, em compensaçón, eram obrigados a defender o vau de Carrexil, um dos pontos em que o rio Minho se podía atravessar a pé. No século XVI o rei D joao III deu o convento à Companhia de Xesus e os Xesuítas fixérom lá obras de vulto; ainda se vê, num pano da parede arruinado, unha bela xanela manuelina. Depois, no século XVIII, veio o confisco pombalino, o abandono e o desabar dos edifícios conventuais. Mas a igrexa continuou aberta ao culto e por isso non sofreu muito. Ao contrário do que acontece na maioria dos templos românicos do Minho, Sanfins de Friestas está completo e é um edificante exemplo da força, do poder de comunicaçón e de domínio da arquitectura românica. (…) E estamos outra vez xunto ao rio, no caminho de Valença. Escrevo no caderno das notas: “Ganfei, um remorso à beira da estrada”, leio a garatuxa que o traqueteo do carro deixou fazer, e recordo o assomo da angûstia que aquelas palabras traduzem. Vê-se da estrada nacional o Mosteiro de Ganfei; mas o que se vê é a fachada posterior, tardoz feio e íntimo que foi construído para se non ver, mas que a abertura da esrada real veio transformar em frontaría visíbel. Dezenas de vezes passei aqui, e olhava o casarón como se fosse grande palheiro, de dimensóns megalómanas. Nunca tinha ido ver. É um recinto de extrema pureza arquitectónica; conheço poucos conxuntos tán puros, tán harmoniosos. É a versón setecentista de um dos mais ilustres monumentos do Norte de Portugal: mosteiro construído por Santo Martinho de Dume, o apóstolo dos Suevos, num pequeno outeiro sobranceiro à linha das águas do rio, ou, também se diz, obra de Santo Frutuoso. Certo é que xá no ano de 691 o mosteiro existia. Quando o Almançor passou por aquí e foi roubar as campanas do Apóstolo a Compostela, tudo o que habia foi arrasado e non ficou sinal de vida. Mas depois veio D. Gaifeiros, cavaleiro françês, e pôs outra vez em pé a casa de Deus. Dizem uns que era monxe de Cluny, outros que era ermitán beneditino, também o nome non é muito seguro: talvez fosse Gaifeiros, talvez Ganfredo, ou Ganfei. O último nome foi o que o povo lhe deu. Venerou-o como santo e as suas relíquias fixérom milágres em ambas bandas do rio até à revoluçón liberal. Polo tempo fora, o convento, que era riquíssimo, axudou a fundar Valença, e foi dos templos predilectos dos nossos reis. D. Afonso II, ao morrer, deixou-lhe toda a prata labrada que tinha; D. Pedro, conde de Barcelos, filho de D. Dinis e autor do Libro de Linhagens, viveu ali quatro anos e reedificou o edifício. Do seu tempo som as três grandes naves românicas da igrexa, que apesar das actualizaçóns setecentistas guardam unha força poderosa, anúncio da grandeza do passado perdido. Hoxe tudo isto é um ermo. Difícil entrar na igrexa. O conxunto monumental que se debruça sobre o terreiro monástico é propriedade particular. E quase ninguém sobe aquelas centenas de metros de estrada para admirar o vestíxio histórico de unha instituiçón que, muito antes de Valença existir, discutíu com Tui a primazia espiritual do Alto Minho. Mas estamos no arrabalde de Valença, a estrada marca a direcçón da fronteira e da vila. Subimos à velha fortaleza.