
Antes de continuar, convém arroxar unha mirada de conxunto sobre o maravilhoso país que acabo de pisar, asombrado polas mil circunstâncias especiais que fán dele unha das rexións mais faborecidas do chán americano. O Ocêano banha as costas de Venezuela nunha extensón inmensa e as suas entranhas están regadas por rios colosais como o Orinoco, o Meta e demais afluentes, que cruzan territorios que, como o da Guayana, tem aínda mais ouro no seu seio que o que buscabam os conquistadores nas vetas fabulosas de Eldorado… ¿Que productos daqueles que a necessidade humana fixo precisos, non brotan abundantes dessas terras fecundadas polo sol dos trópicos? O café, o cacao, o añil, o tabaco, a vainilha, cereais de toda a classe, e nos dilatados “llanos”, gandos em tamanha abundância como nas nossas “pampas”. Xuntai a sua proximidade providencial aos Estados Unidos e à Europa, os dous últimos focos de evoluçón e de progreso humano sobre a terra. Portos naturais, como o de Puerto Cabello e o futuro de Carenero, e vereis com o assombro do viaxeiro, a postraçón actual deste país, non chegando a comprehender como a labor dos homes logrou contrarrestar até tal ponto a acçón vigorosa das forças da natureza. Unha vez mais, temos os arxentinos que bendecir a aridez aparente das nossas chairas, o abandono colonial em que se nos deixou, o ailhamento completo em que vivemos durante séculos, e que deu lugar à formaçón dunha sociedade democrática, pobre, mas activa; humilde, mas laboriosa, Entre todos os pobos sudamericanos, somos o único que tivo remotas afinidades com as colonias do Norte, fundadas polos puritanos do século XVII. Tampouco habia ouro alí e a vida ganhaba-se na laboura diária e constânte. Entretanto, o Perú, cuxa xurisdicçón alcançaba até às províncias septentrionais da Arxentina, Quito, o virreinato de Santa Fé, a capitania xeral de Venezuela, foram teatro das horribeis escenas suscitadas pola cobiça xigante dos reis da Espanha, tán ferozmente secundada polos seus axentes. A sorte da Venezuela foi mais triste aínda que a do Perú; vendida essa rexión por Carlos V, num apuro de dinheiro, a unha companhia alemán, víron-se aparecer sobre terra americana, aqueles bárbaros xermanos que se chamarom Alfinger, Seyler, Spira, Federmann, Urre, que, non encontrando ouro a montóns, segundo sonhavam, vendiam os indios como escravos para Cuba e Costa Rica, chegando Alfinger até a alimentar os seus soldados com a carne dos indíxenas. Naquelas bárbaras correrias, que durabam quatro e cinco anos, desde as marxens do mar Caribe às mais altas mesetas andinas, a marcha dos conquistadores quedaba grabada por marcas de incendio e de sangre. Foi nunha dessas excurssóns xigantescas que o viaxeiro moderno, percorrendo as mesmas rexións, xá com todos os elementos necessários, apenas alcanza a comprender, onde Federmann, partindo de Maracaibo e percorrendo as planícies de Cúcuta e Casanare, mortais ainda hoxe em dia, apareceu no alto da sabana de Bogotá, a 2.700 metros de altura, ao mesmo tempo que Benalcázar, saído de Quito, prantaba os seus reais na parte oposta da planicie, formando simultâneamente o triângulo Quesada que, depois de remontar o Magdalena, tinha trepado, com um punhado de homes, as três grades xigantes que se levantam entre o rio e a altiplanície. ¡Como estenderiam ávidos os olhos os três conquistadores sobre a sabana maravilhosa onde pululan milhares de chipchas, entregados à agricultura, tán desarrolhada como no Perú!…
MIGUEL CANÉ